اثر استاد جلیل ضیاءپور، «زندگی چادرنشینان» (سه‌لت)، ۱۳۶۲
مردم‌شناسی در اندیشه و کارنامهٔ استاد جلیل ضیاءپور
استاد جلیل ضیاءپور، افزون بر جایگاهشان در نقاشی معاصر ایران و بنیان‌گذاری نهضت «خروس جنگی»، از پیشگامان و صاحب‌نظران مردم‌شناسی در ایران، به‌ویژه در زمینهٔ فرهنگ عامه و تاریخ پوشاک، به شمار می‌روند. آثار و نوشته‌های ایشان که ثمرهٔ دهه‌ها پژوهش میدانی و مطالعهٔ تاریخی است، همچنان در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی از منابع مرجع این رشته‌اند.
در نگاه استاد ضیاءپور، «نقاشی» و «مردم‌شناسی» دو مقولهٔ جداگانه نبودند، بلکه پیوندی عمیق با یکدیگر داشتند؛ به گونه‌ای که تفکیک این دو عرصه، شناخت هنر و اندیشهٔ ایشان را ناتمام می‌گذارد. این دیدگاه از سال‌های جوانی و آشنایی ایشان با هنرهای سنتی در ایران شکل گرفت. ایشان پس از پایان تحصیل در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران با رتبهٔ شاگرد اولی و دریافت مدال فرهنگی درجهٔ یک، برای ادامهٔ تحصیل به پاریس رفتند. در آن‌جا، هم‌زمان با تحصیل نقاشی و پیکرتراشی، رشته‌های «تاریخ هنر، سبک‌شناسی، تاریخ تمدن، جامعه‌شناسی و پوشاک» را نیز فراگرفتند و این دیدگاه پشتوانه‌ای علمی و نظری یافت. همین اندوخته سبب شد که پس از بازگشت به ایران و پی‌ریزی جریان هنر نو، اساس کار خویش را بر ارج نهادن به میراث ملی و شناخت ریشه‌های فرهنگی ایران استوار سازند.
ایشان به سبب باوری که به فرهنگ بومی و اصالت تاریخی ایران داشتند، در آفرینش آثار هنری خویش هیچ‌گاه از محیط، فرهنگ و زندگی مردم جامعهٔ خود فاصله نگرفتند و همواره بر این دیدگاه تأکید داشتند:
«هنرمند کسی است که هویت و شخصیت جامعهٔ خود را بشناسد و آن را معرفی کند و ما فرهنگ خود را نمی‌شناسیم! میزان فرهنگ هر هنرمند به میزان برخورداری او از جامعه بستگی دارد که البته با متغیرات همراه است و در این تغییرات همهٔ کوشش اندیشمندان، هدفمندان و هنرمندان جامعه دست یافتن به فرهنگی پربار است. ما تا به امروز بهترین سنت‌ها را با خود حمل کرده‌ایم و نمی‌توانیم خود را از سنت‌ها خالی بیابیم. هنرمند در زمینهٔ فرهنگی خود از سنت‌ها الهام می‌گیرد و محتواسازی می‌کند.»
بر پایهٔ همین نگاه، استاد ضیاءپور بیش از نیم قرن از عمر خویش را وقف پژوهش مستمر در «فرهنگ عامه»، «تاریخ و ساختار پوشاک»، «زیورها»، «نقوش زینتی» و «زبان‌شناسی و گویش‌های اقوام ایرانی» کردند. پژوهش‌های ایشان به مطالعهٔ منابع مکتوب محدود نمی‌ماند؛ بلکه سالیان متمادی دشواری سفرهای طولانی را بر خود هموار ساختند و سواره و پیاده به سراسر ایران، از سواحل شمال و جزایر جنوب تا نواحی شرقی و غربی، و از کویر و کوهستان تا مناطق عشایری و روستاهای دورافتاده و صعب‌العبور رفتند و رنگ‌آمیزی محیط، شیوهٔ زندگی، آداب و رسوم، گویش‌ها و پوشاک اقوام ایرانی را از نزدیک بررسی و ثبت کردند.
ویژگی شاخص روش پژوهشی استاد ضیاءپور در آن بود که یافته‌های میدانی خود را با اسناد باستان‌شناسی (همچون نگاره‌ها و نقش‌برجسته‌های باستانی)، متون کهن ادبی و تاریخی (به‌ویژه شاهنامهٔ فردوسی) و ریشه‌یابی واژگان و اصطلاحات محلی پیوند می‌زدند. در بررسی‌های ایشان دربارهٔ پوشاک و زیورهای هر دوره یا منطقه، تمامی اجزای پوشاک به تفصیل شرح داده شده و به تناسب موضوع، با عکس، طراحی‌های دقیق سیاه‌وسفید و رنگی و الگوهای فنی برش و دوخت مستند شده است. دستاورد این تلاش‌ها، تنها در تدوین کتاب‌های مرجع و تدریس دانشگاهی خلاصه نشد؛ بلکه در عرصهٔ اجرایی و موزه‌داری نیز با ریاست موزهٔ مردم‌شناسی، برپایی نمایشگاه‌هایی از فرهنگ مردم گیلان و خراسان، و نظارت بر نمایشگاه مردم‌شناسی ایران در پاریس، به معرفی فرهنگ اقوام ایرانی انجامید.
از سوی دیگر، این سفرهای پژوهشی و دلبستگی به فرهنگ ایران و زندگی ایلیاتی، در آثار نقاشی ایشان نیز بازتاب یافت و یکی از بارزترین ویژگی‌های سبک شخصی استاد ضیاءپور را رقم زد. تابلوهای ماندگاری همچون «زندگی چادرنشینان»، «دختر ترکمن»، «زن کرد قوچانی»، «زن کرد سنندج»، «زینب خاتون»، «دختر لر»، «کل امیر و گلبهار»، «زن بلوچ»، «زن بندری»، «آقام حینا می‌بنده» و بسیاری دیگر از آثار ایشان، گواه همین پشتوانهٔ پژوهشی است؛ آثاری که در عمل، به نظریات ایشان دربارهٔ تحول نقاشی بر پایهٔ میراث ملی (مطرح‌شده از سال ۱۳۲۷ خورشیدی) عینیت بخشید.
کارنامهٔ فعالیت‌ها و آثار استاد جلیل ضیاءپور در زمینهٔ مردم‌شناسی و مطالعات فرهنگی و تاریخی ایران در چهار بخش زیر تنظیم شده است:
۱. فعالیت‌ها و مسئولیت‌ها
۱۳۲۵ - پیگیری جامع علوم وابسته به تخصص در رشته‌های «تاریخ هنر، سبک‌شناسی، تاریخ تمدن، جامعه‌شناسی و پوشاک» در پاریس، هم‌زمان با تحصیل در مدرسهٔ عالی هنرهای ملی پاریس، آتلیهٔ استاد آندره لوت و آکادمی گراند شومیر.
۱۳۳۴ - ریاست روابط فرهنگی و عضویت در شورای دائمی موزهٔ کاخ ابیض.
۱۳۳۵ - بررسی میدانی فرهنگ عامه در استان گیلان و برپایی نمایشگاهی از وضع عمومی و شیوهٔ زندگی مردم آن سامان در موزهٔ کاخ ابیض، به درخواست ادارهٔ کل هنرهای زیبای کشور.
۱۳۳۵ - ریاست آموزش هنری سمعی و بصری، و پژوهشگر نقوش زینتی در نواحی شرقی و جنوبی ایران؛ سفر به سیستان، بلوچستان، کرمان، فارس و جزایر جنوب، و در مجموع انجام سفرهای پژوهشی سه‌ساله به تمامی نواحی ایران به عنوان تحقیق در فرهنگ و هنر عامه.
۱۳۳۶ - ریاست ادارهٔ نمایشگاه‌ها در ادارهٔ موزه‌ها، و پژوهشگر نقوش زینتی در نواحی جنوب غربی تا شمال غربی و مرکز ایران (شامل استان‌های شمالی، خوزستان، لرستان، کردستان، کرمانشاهان، همدان، آذربایجان و مناطق کویری).
۱۳۳۷ - بررسی و مطالعهٔ وضع زندگی و هنر مردم نواحی خراسان و انجام سفرهای پژوهشی به آن سامان در طول چهار سال و تشکیل نمایشگاهی از فرهنگ مردم آن دیار به درخواست ادارهٔ کل هنرهای زیبای کشور.
۱۳۴۱ - نمایندهٔ ادارهٔ کل هنرهای زیبای کشور در کمیسیون‌های تمبر ادارهٔ کل پست ایران و راهنمایی و همکاری در ایجاد طرح تمبرهای نو.
۱۳۴۳ - آغاز پژوهش پیرامون نقاشی‌های بقاع متبرکه در گیلان (از آستارا تا تنکابن).
۱۳۴۵ - ریاست موزهٔ مردم‌شناسی و نمایندهٔ وزارت فرهنگ و هنر در جلسات کمیتهٔ اجرایی نمایشگاه مونترآل کانادا.
۱۳۴۶ - سفر به کشور آلمان (به دعوت آن دولت) و دیدار از تأسیسات فرهنگی و هنری آن کشور، و سفر به فرانسه به منظور نظارت بر نمایشگاه مردم‌شناسی ایران در پاریس.
۱۳۵۲ - مأمور تحقیق در «بنیاد شاهنامهٔ فردوسی» از جهت پژوهش در زمینهٔ پوشاک، رزم‌ابزار و نحوهٔ کاربرد آنها بر مبنای شاهنامهٔ فردوسی.
۱۳۵۲ - آغاز تدریس تاریخ لباس در دانشکدهٔ هنرهای دراماتیک تهران.
۱۳۵۸ تا ۱۳۷۸ - تدریس تاریخ هنر، جامعه‌شناسی هنر و طراحی لباس در دانشگاه‌های هنر، الزهرا و تربیت مدرس.
۲. کتاب‌ها و پژوهش‌ها
۱۳۳۳ - تحقیقی دربارهٔ وضع عمومی، سکونت و آداب مردم قاسم‌آباد گیلان، در حدود ۲۸۰ صفحه.
۱۳۳۵ - تحقیقی دربارهٔ آریان‌ها و چگونگی مهاجرت آنان به فلات ایران، در حدود ۲۱۵ صفحه.
۱۳۳۷ - تحقیقی دربارهٔ پوشاک «عبا»، «ارخالق»، «یل» و «کلچه»، به سفارش دایرةالمعارف و دانشنامهٔ ایران و اسلام، دانشگاه تهران، ۲۳ صفحه.
۱۳۴۳ - پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، انتشارات ادارهٔ کل موزه‌ها و فرهنگ عامه (هنرهای زیبای کشور)، تهران، ۳۵۶ صفحه.
۱۳۴۵ - تحقیقی دربارهٔ اهمیت بافندگی پارچهٔ ایرانیان عهد ساسانی و تأثیر آن همچنان از صدر اسلام در میان اسلامیان و دیگران، در حدود ۲۱۰ صفحه.
۱۳۴۶ - پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۳۰۷ صفحه.
۱۳۴۷ - پوشاک زنان ایران از کهن‌ترین زمان تا آغاز شاهنشاهی پهلوی، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۲۲۱ صفحه.
۱۳۴۷ - پوشاک مردم کهن فلات ایران (پیش‌از ورود آریاها تا دورهٔ مادی‌ها)، در حدود ۳۶۱ صفحه.
۱۳۴۸ - زیورهای زنان ایران از دیرباز تاکنون، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۵۳۷ صفحه.
۱۳۴۸ - سرپوش، کلاه و پای‌افزار معمول کهن فلات ایران (پیش‌از ورود آریاها).
۱۳۴۹ - پوشاک ایرانیان از چهارده قرن پیش تا آغاز دورهٔ شاهنشاهی پهلوی (از صدر اسلام تا اواخر دورهٔ قاجاریه)، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۴۳۱ صفحه.
۱۳۵۰ - پوشاک هخامنشی‌ها و مادی‌ها در تخت جمشید، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۲۳۴ صفحه.
۱۳۵۰ - پوشاک اشو زرتشت و موبدان، در حدود ۲۵۵ صفحه.
۱۳۵۱ - فرهنگ‌نامهٔ واژه‌های زبان گیلکی، واژه‌نامهٔ تطبیقی با زبان‌های کردی و لری، با آوانگاری لاتین، در حدود شصت هزار واژه، ناتمام.
۱۳۵۲ - تحقیقی دربارهٔ «البرزکوه» و «تیرگ البرز» در شاهنامه، در حدود ۱۹۵ صفحه.
۱۳۵۲ - تحقیقی در پوشاک و رزم‌ابزار مردم کهن آریایی از زمان کیومرث (آدم، ابوالبشر ایرانی) تا جمشید جم، در حدود ۲۹۰ صفحه.
۱۳۵۲ - تحقیقی دربارهٔ آریان‌های کهن ساکن مرکز آسیا و اندیشهٔ نخستین بشر، در حدود ۱۸۰ صفحه.
۱۳۵۳ - مادها و بنیان‌گذاری نخستین شاهنشاهی در غرب فلات ایران، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۵۶۰ صفحه.
۱۳۵۳ - نقوش زینتی در ایران‌زمین از کهن‌ترین زمان تا دورهٔ مادها، انتشارات ادارهٔ کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۴۳۲ صفحه.
۱۳۵۳ - آشنایی با رنگ‌آمیزی در آثار هنری ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا دورهٔ صفویه، انتشارات ادارهٔ کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۱۶۲ صفحه.
۱۳۵۳ - تحقیقی دربارهٔ رستم پهلوان (ایرانی - سکایی) و رزم‌ابزار مردم مناطق سیستان، در حدود ۱۸۰ صفحه.
۱۳۵۵ - تحقیقی دربارهٔ حمل‌ونقل دریایی مرداب انزلی و وضع اقتصادی ساکنان حوزهٔ مرداب (گیلان)، به سفارش شورای عالی فرهنگ و هنر، در حدود ۲۰۰ صفحه.
۱۳۵۵ - تاریخ پوشاک مردم خاورمیانه و قرون وسطایی اروپا، ترجمه از انگلیسی اثر آنتو ساندر، در حدود ۱۴۰ صفحه.
۱۳۵۶ - نمایش‌نامهٔ نخستین بشر (کیومرث)، تدوین‌شده بر پایهٔ مآخذ کتاب‌های بندهش، تاریخ بلعمی و شاهنامهٔ فردوسی برای تهیهٔ فیلمی از نوع تصاویر متحرک.
۳. مقالات پژوهشی
۱۳۴۶ - «بررسی مدارک مربوط به پوشاک ایرانیان و رسیدگی به نوشته‌ها و نظریات شرق‌شناسان در این باره»، مجلهٔ هنر و مردم، شمارهٔ ۶۵، اسفند، صص ۱۱ تا ۲۴.
۱۳۴۷ - «گزارشی از چگونگی و چند و چونی تزیین پوشاک در زمان مادها»، مجلهٔ هنر و مردم، شمارهٔ ۶۷ و ۶۸، اردیبهشت و خرداد، صص ۳۵ تا ۴۳.
۱۳۴۷ - «آگاهی‌هایی دربارهٔ دو همسایهٔ بی‌مرز (ایلام و سومر)»، مجلهٔ هنر و مردم، شمارهٔ ۷۴ و ۷۵، آذر و دی، صص ۱۳ تا ۱۹.
۱۳۴۸ - سلسله‌مقالات ۲۱گانه دربارهٔ زن با عنوان «سرگذشت زن از آغاز تا امروز»، مجلهٔ تهران مصور، از شمارهٔ ۱۳۲۵ تا ۱۳۵۵.
۱۳۴۸ - «آریاها و چگونگی مهاجرت آنها به فلات ایران»، مجلهٔ هنر و مردم، شمارهٔ ۸۱، تیر، صص ۷ تا ۱۳.
۱۳۴۸ - «آیا کلاه شیاردار مشهور به «پارسی» خاص پارسیان است؟»، مجلهٔ هنر و مردم، شمارهٔ ۸۶ و ۸۷، آذر و دی، صص ۲۱ تا ۳۰.
۱۳۵۳ - «کیومرث، نخستین بشر آریایی؟»، مجلهٔ هنر و مردم، شمارهٔ ۱۴۹، اسفند، صص ۴۴ تا ۴۷.
۱۳۵۴ - «پوشاک و رزم‌ابزار در شاهنامه»، مجلهٔ هنر و مردم، شمارهٔ ۱۵۳ و ۱۵۴، تیر و مرداد، صص ۶۹ تا ۷۳.
۱۳۵۶ - «پشتوانهٔ فرهنگی مردم از نقاشی چه بود؟»، روزنامهٔ رستاخیز، شمارهٔ ۶۲۳.
۱۳۵۶ - «ایران، الگوی فرهنگ اسلامی»، روزنامهٔ رستاخیز، شمارهٔ ۸۱۹.
۱۳۵۶ - «هنرهای ایرانی و میزان انعطاف‌پذیری آنها در نفوذ به دوران اسلامی»، مجلهٔ بامشاد.
۱۳۵۶ - «کرمان و خط‌نگاره‌های تصویری ماقبل تاریخ آن»، مجلهٔ هنر و مردم، شمارهٔ ۱۸۳، دی.
۱۳۵۷ - «مازندران فردوسی کجاست؟»، مندرج در کتاب شاهنامه‌شناسی (جلد اول)، انتشارات بنیاد شاهنامهٔ فردوسی.
۱۳۶۱ - «ترکیب و رنگ‌آمیزی لباس بانوان ایرانی»، کتاب چراغ، جلد چهارم، چاپخانهٔ نوبهار.
۱۳۷۴ - «پوشاک و رزم‌ابزار گیلان»، مجموعهٔ کتاب گیلان، جلد اول (به سرپرستی ابراهیم اصلاح عربانی).
۱۳۷۴ - «نقش و تصویر در گیلان»، مجموعهٔ کتاب گیلان، جلد اول.
۱۳۷۴ - «نقاشان گیلان»، مجموعهٔ کتاب گیلان، جلد سوم.
- مقاله‌ای مفصل دربارهٔ نقش فرش کاشان، به درخواست دکتر حاج سیدجوادی.
- مقاله‌ای مفصل دربارهٔ مصوران و نقاشان کاشان، برای درج در فرهنگ سرزمین کاشان، به درخواست دکتر حاج سیدجوادی.
۴. سخنرانی‌ها
۱۳۴۹ - «تاریخ و فرهنگ ساکنان کهن فلات ایران پیش‌از هخامنشیان»، نخستین کنگرهٔ تاریخ و فرهنگ ایرانی، تهران.
۱۳۵۰ - «هنر تصویری ایرانیان دورهٔ اشکانی»، دومین کنگرهٔ تاریخ و فرهنگ ایرانی، تهران.
۱۳۵۱ - «پوشاک ایرانیان دورهٔ اشکانی»، سومین کنگرهٔ تاریخ و فرهنگ ایرانی، تهران.
۱۳۵۲ - «کمال یافتن هنر تصویری در عصر ساسانیان»، چهارمین کنگرهٔ تاریخ و فرهنگ ایرانی، تهران.
۱۳۵۳ - «ویژگی‌های هنر تصویری ایرانیان دورهٔ ساسانی»، پنجمین کنگرهٔ تاریخ و فرهنگ ایرانی، تهران.
۱۳۵۳ - «تأثیر تمدن ایرانیان دورهٔ ساسانی در عرب جاهلیت و تمدن اسلامی»، ششمین کنگرهٔ تاریخ و فرهنگ ایرانی، تهران.
۱۳۵۴ - «چگونگی تأثیر هنرهای تصویری ایرانیان دورهٔ ساسانی در اوایل اسلام و بهره‌برداری‌های بعدی اسلامیان»، هفتمین کنگرهٔ تاریخ و فرهنگ ایرانی، تهران.
۱۳۵۴ - «معیارهای فردوسی در ارائهٔ پوشاک و رزم‌ابزار در شاهنامه»، کنگرهٔ تحقیقات ایرانی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز.
۱۳۵۴ - «گرشاسب و سیستان»، هشتمین کنگرهٔ تاریخ و فرهنگ ایرانی، تالار شهرداری زاهدان.
۱۳۵۵ - «آگاهی‌هایی در زمینهٔ تاریخ داستانی پیشدادیان و مشکلات بررسی داستانی روی آن» (در برنامهٔ کنگره: «پوشاک در عصر پیشدادیان»)، هفتمین کنگرهٔ تحقیقات ایرانی، دانشگاه ملی ایران، تهران، ۳۰ مرداد تا ۵ شهریور (چاپ‌شده در «مجموعهٔ سخنرانی‌های هفتمین کنگرهٔ تحقیقات ایرانی»، جلد چهارم، صص ۳۴ تا ۴۰).
۱۳۵۵ - «توجهی به شرایط محیط و وضع هنر و هنرمندان در پنجاه سال اخیر»، دهمین کنگرهٔ تاریخ و فرهنگ ایرانی، تهران.
- «کرمان و خط‌نگاره‌های تصویری ماقبل تاریخ آن»، کنگرهٔ تحقیقات ایرانی، کرمان (چاپ‌شده در مجلهٔ هنر و مردم، شمارهٔ ۱۸۳، دی ۱۳۵۶).
۱۳۵۶ - «اهمیت معاونت اجتماعی مردم گیلان‌زمین در گذشتهٔ نزدیک»، نخستین جشن فرهنگ و هنر مردم، اصفهان.
۱۳۵۶ - «آشنایی با آداب و رسوم مردم، ما را به عمق چگونگی زندگی رهبری می‌کند»، نخستین مجمع بین‌المللی فرهنگ عامهٔ ایران، تهران.
۱۳۵۶ - «مازندران فردوسی کجاست؟»، نخستین مجمع علمی بحث دربارهٔ شاهنامه، استان هرمزگان (بندرعباس)، ۲۳ تا ۲۷ آبان (مندرج در کتاب شاهنامه‌شناسی، جلد اول، انتشارات بنیاد شاهنامهٔ فردوسی، ۱۳۵۷).
۱۳۵۷ - «مانناها (Mannaeans) و کوشش بی‌امان آنان در راه آزادی و استقلال‌طلبی در منطقهٔ آذربایجان»، کنگرهٔ تحقیقات ایرانی، ارومیه.
