استاد جلیل ضیاءپور، پدر نقاشی مدرن ایران
پیشگفتار
استاد جلیل ضیاءپور، پدر نقاشی مدرن ایران، شناخت و درک هنر اصیل ایرانی را بدون آگاهی از ریشههای تاریخی و مردمشناختی این سرزمین ممکن نمیدانستند. ایشان در کنار پیشگامی در نقاشی مدرن و نظریهپردازی در هنر نو، بیش از نیم قرن از عمر خویش را به پژوهشهای میدانی و تاریخی دربارهٔ پوشاک، زیورها، نقشها و آداب مردمان این سرزمین اختصاص دادند؛ دستاوردهایی ماندگار که امروز در شمار معتبرترین مراجع دانشگاهی و پژوهشی جای دارند.
در این مجموعه، تاریخ پوشاک، زیور و نقوش ایرانی از دوران پیش از تاریخ تا روزگار معاصر، با دقت علمی و ذوق هنرمندانه بررسی شده است. هر مجلد حاصل سالها سفر، ثبت تصویری، یادداشتبرداری و گفتوگو با جوامع محلی، روستاییان و عشایر نواحی گوناگون ایران است. استاد ضیاءپور با این رویکرد، پیوستگی فرهنگ ایرانی را در گذر زمان آشکار ساختند و نشان دادند که نقشها، رنگها و تزیینات زندگی روزمره چگونه راوی هویت و حافظهٔ جمعی یک ملتاند. در نگاه ایشان، سنت هرگز تکرار گذشته نبود، بلکه زبانی زنده و پویا برای استواری هویت هنر معاصر به شمار میرفت.
این مجموعه حاصل پیوند پژوهش دقیق علمی با نگاه هنرمندانه است؛ پیوندی میان هنر و مردمشناسی که همچنان چراغ راهی برای پژوهش و آفرینش نسلهای آینده خواهد بود.
با احترام
مهشا ضیاءپور، دختر استاد جلیل ضیاءپور
شهریور ۱۴۰۵
فهرست آثار مکتوب
مرتبسازی: زمان انتشار – جدید ← قدیم
۱۳۵۷–۱۳۷۸ – فرهنگنامهٔ واژههای زبان گیلکی (حدود ۶۰٬۰۰۰ مدخل تطبیقی)، ناتمام (منتشرنشده). یادداشت: فیشهای تحقیق نزد مهشا ضیاءپور (دختر استاد جلیل ضیاءپور) محفوظ است؛ انتخاب گروهی از زبانشناسان، تکمیل و آمادهسازی برای چاپ در برنامه است.
۱۳۷۷ – تاریخ مختصر هنر ایران و جهان، دو جلد، ۵۸۸ صفحه، انتشارات جهاد دانشگاهی هنر، تهران.
۱۳۵۶ – پنجاه سال هنر تجسمی ایران معاصر از زمان کمالالملک تا کنون، ۲۴۰۰ صفحه. یادداشت: نسخهٔ دیجیتال این اثر تا پایان سال ۱۴۰۴ در همین صفحه منتشر خواهد شد.
۱۳۵۶ – نمایشنامهٔ نخستین بشر «کیومرث»، برای تهیهٔ فیلمی از نوع تصاویر متحرک بر اساس مآخذ بندهش، تاریخ بلعمی و شاهنامهٔ فردوسی.
۱۳۵۵ – تحقیقی دربارهٔ حملونقل دریایی مرداب انزلی و وضع اقتصادی ساکنان حوزهٔ مرداب گیلان، به سفارش «شورای عالی فرهنگ و هنر»، ۲۰۰ صفحه.
۱۳۵۵ – ترجمهٔ انگلیسی به فارسیِ «تاریخ پوشاک مردم خاورمیانه و قرونوسطایی اروپا»، تألیف «آنتوساندر»، ۱۴۰ صفحه.
۱۳۵۳ – آشنایی با رنگآمیزی در آثار هنری ایرانیان از کهنترین زمان تا دورهٔ صفویه، انتشارات کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۱۶۲ صفحه.
۱۳۵۳ – مادها و بنیانگذاری نخستین شاهنشاهی در غرب فلات ایران، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۵۵۸ صفحه.
۱۳۵۳ – نقوش زینتی در ایرانزمین از کهنترین زمان تا عصر مادیها، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۴۳۲ صفحه.
۱۳۵۳ – تحقیقی دربارهٔ رستم پهلوان (ایرانی–سکایی) و رزمابزار مردم مناطق سیستان (منطقهٔ رستم)، ۱۸۰ صفحه.
۱۳۵۲ – تحقیقی دربارهٔ «البرز کوه» و «تیرگ البرز» در شاهنامه، ۱۹۵ صفحه.
۱۳۵۲ – تحقیقی دربارهٔ آریانهای کهن ساکن مرکز آسیا و «اندیشه نخستین بشری آنها»، ۱۸۰ صفحه.
۱۳۵۲ – تحقیقی دربارهٔ پوشاک و رزمابزار مردم کهن آریایی از زمان کیومرث تا جمشید جم، ۲۹۰ صفحه.
۱۳۵۰ – پوشاک اشو زرتشت و موبدان، ۲۵۵ صفحه.
۱۳۵۰ – پوشاک هخامنشیها و مادیها بر مبنای نقوش تخت جمشید، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۲۳۴ صفحه.
۱۳۴۹ – پوشاک ایرانیان از چهارده قرن پیش از صدر اسلام تا اواخر دورهٔ قاجاریه، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۴۳۱ صفحه.
۱۳۴۸ – زیورهای زنان ایران از دیرباز تا کنون، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۵۳۸ صفحه.
۱۳۴۷ – پوشاک زنان ایران از کهنترین زمان تا آغاز شاهنشاهی پهلوی، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۲۲۲ صفحه.
۱۳۴۷ – پوشاک مردم کهن فلات ایران پیش از ورود آریاها تا دورهٔ مادیها، ۳۶۱ صفحه.
۱۳۴۶ – پوشاک ایلها، چادرنشینان و روستاییان ایران، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۳۰۷ صفحه.
۱۳۴۵ – تحقیقی دربارهٔ اهمیت بافندگی پارچهٔ ایرانیان عهد ساسانی و تأثیر آن همچنان از صدر اسلام در میان اسلامیان و دیگران، ۲۱۰ صفحه.
۱۳۴۳ – پوشاک باستانی ایرانیان تا پایان دورهٔ ساسانیان، انتشارات ادارهٔ کل موزهها و فرهنگ عامهٔ وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۳۵۶ صفحه.
۱۳۳۷ – تحقیقی دربارهٔ پوشاک «عبا» و «ارخالق» و «یل» و «کلچه»، به سفارش «دائرةالمعارف و دانشنامهٔ ایران و اسلام»، دانشگاه تهران، ۲۳ صفحه.
۱۳۳۵ – تحقیقی دربارهٔ آریانها و چگونگی مهاجرت آنان به فلات ایران، ۲۱۵ صفحه.
۱۳۳۳ – تحقیقی دربارهٔ وضع عمومی، سکونت و آداب مردم قاسمآباد گیلان، ۲۸۰ صفحه.
۱۳۳۲ – هنر نقاشی و پیکرتراشی در ایرانزمین از گذشتهٔ بسیار دور تا صدر اسلام، بخش یکم، چاپخانهٔ آرش.
۱۳۳۲ – تاریخ هنر عمومی شرق، خاورمیانه و اروپا (به اختصار)، ۴۳۳ صفحه.
۱۳۲۸ – نظریهای دربارهٔ علل ضعف بیان شیوههای نقاشی و ارائهٔ چگونگی کار.
