گفتوگوی ماهنامهٔ «گیلهوا» با دکتر جلیل ضیاءپور، با عنوان «باید منِ خودمان را بکشیم»، سال سوم، شمارهٔ ۲۲ و ۲۳، تیر و مرداد ۱۳۷۳، صص ۱۰ تا ۱۵.

استاد جلیل ضیاءپور، پدر نقاشی مدرن ایران
دکتر جلیل ضیاءپور نقاش نوآور، محقق و منتقد هنری هماینک ۷۴ سال دارد. وی از پیشگامان نهضت نوین نقاشی در ایران است. در سال ۱۳۲۵ موفق شد با کسب رتبهٔ اول در رشتهٔ هنر از دانشگاه تهران فارغالتحصیل شود و به مدال فرهنگی درجه یک نایل آید و با گرفتن بورسیهٔ دولتی برای ادامهٔ تحصیل به فرانسه برود.
ضیاءپور در مدرسهٔ عالی هنرهای زیبای ملی پاریس در رشتهٔ هنرهای تجسمی ادامهٔ تحصیل داد. به ایران که برگشت به تدریس تاریخ هنر، سبکشناسی، تاریخ تمدن، جامعهشناسی و شناخت البسه در دانشکدههای هنر و هنرستانها مشغول شد. وی همچنین مدتی ریاست موزهٔ مردمشناسی را بر عهده داشت.
در سال ۱۳۲۷ با کمک عدهای از دوستان همفکر انجمن هنری خروس جنگی را تأسیس و مجلهای به همین نام منتشر کرد. مقالات تند و سخنرانیهای پرحرارت و روش کار او که به دیدی تازه مجهز بود به تنش میان نوگرایان و سنتگرایان دامن زد.
نقاشیهای وی در برخی نمایشگاههای بزرگ خارج از کشور از جمله ایتالیا، فرانسه، کانادا و آلمان به نمایش گذاشته شد. او در آثار خود علاوهبر شیوهٔ ملی، از سبکهای اروپایی نظیر اکسپرسیونیسم، کوبیسم، کوبیسم آبستره و سوررئالیسم پیروی کرده است و نهایتاً به سبکی خاص خود دست یافته است. ضیاءپور در مجسمهسازی نیز صاحب اثر است. وی همچنین در طرح تمبرهای نو در کشور نقش بسیار سازنده داشته است.
بهعنوان محقق و مؤلف از آثار او میتوان نمونههای زیر را نام برد که اغلب در قطع رحلی چاپ شدهاند.
• پوشاک باستانی ایرانیان تا پایان دورهٔ ساسانیان / ادارهٔ کل موزهها و فرهنگ عامه، ۱۳۴۳ / ۳۵۶ صفحه
• پوشاک ایلها، چادرنشینان و روستاییان ایران / وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۶ / ۳۰۷ ص
• پوشاک زنان ایران از کهنترین زمان / وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۷ / ۲۲۲ ص
• زیورهای زنان از دیرباز تاکنون / وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۸ / ۵۳۸ ص
• پوشاک ایران از ۱۴ قرن پیش / وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۹ / ۴۳۱ ص
• پوشاک هخامنشیها و مادیها بر مبنای نقوش تخت جمشید / وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۰ / ۲۳۴ ص
• نقوش تزیینی در ایرانزمین از کهنترین زمان تا عصر مادیها / وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۳ / ۴۳۲ ص
• آشنایی با رنگآمیزی در آثار هنری ایرانیان از کهنترین زمان تا دورهٔ صفویه / وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۳ / ۱۶۲ ص
• مادها و بنیانگذاری نخستین شاهنشاهی در غرب فلات ایران / انجمن آثار ملی، ۱۳۵۳ / ۵۵۸ ص
دکتر جلیل ضیاءپور ۱۷ اثر دیگر آمادهٔ چاپ دارد که مهمترین آنها یکی کتاب «۵۰ سال هنر تجسمی ایران معاصر (از زمان کمالالملک تاکنون)» است که حدود ۲۴۰۰ صفحه دارد. و دیگر «فرهنگنامهٔ واژههای زبان گیلکی» که حدود ۵۰ هزار واژهٔ گیلکی را دربردارد و تطبیقی کار شده است.
دکتر ضیاءپور از سال ۱۳۵۷ از خدمات دولتی بازنشسته شد و از آن زمان تاکنون اوقات فراغت او به تدریس (کمتر) و تحقیق (بیشتر) میگذرد.
[این گفتوشنود به مدد و همت دوست نویسنده و همکار فاضلمان فرامرز طالبی انجام پذیرفته است که صمیمانه از ایشان سپاسگزاریم.]
گیلهوا: لطفاً از خودتان بگویید، از آغاز تا امروز.
ضیاءپور: این کار را نمیتوانم بکنم. مگر اینکه بسیار فشرده باشد.
منظور ما هم گزارشی فشرده است.
در سال ۱۲۹۹ در انزلی به دنیا آمدم. بسیاری از بستگانم در رشت و انزلی و گسکرات: صومعهسرا، فومن و اندکی دورتر در مازندران پراکنده بودند. ارتباط من بیشتر با رشت بود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در انزلی به پایان رساندم و در سال ۱۳۱۷ به تهران آمدم. قصد داشتم دورهٔ موسیقی را برای آهنگسازی ببینم.
در کجا؟
در هنرستان موسیقی که محلش سر خیابان صفیعلیشاه بود و استادهای چک در آنجا تدریس میکردند. نزد آنها میخواستم آهنگسازی را شروع کنم. آنها ولی نتوانستند در ایران بمانند. و من هم موسیقی را رها کردم و رفتم به هنرستان نقاشی قدیمه.
مدرسهٔ صنایع مستظرفه منظورتان است؟
بله، مدرسهٔ صنایع مستظرفهٔ قدیمه. در آنجا نقش قالی، نقش کاشی، تذهیب و مینیاتور یاد میدادند.
همان موقع که طاهرزاده بهزاد مسئولش بود؟
بله حسین طاهرزاده بهزاد. دورهٔ آنجا را نزدیک سال ۱۳۱۹ تمام کردم.
این مدرسه یادگارهای بزرگی برایمان به جای گذاشته، خوشحال میشویم کمی دربارهٔ این مدرسه و حضور شما را آنجا توضیح بدهید.
وقتی به آنجا وارد شدم، چند استاد برای چهار رشته همکاری داشتند. هادیخان تجویدی، زاویه که شاگرد او بود، ضمن کار که جا افتاده بود از او استفاده میشد و باقری و کریمی. باقری نقش تذهیب کار میکرد. تذهیب را آقای درودی، نقشهٔ قالی را آقای رهبری و آقای درویش هم نقش کاشی را کار میکرد.
شما چه خواندید؟
در آن موقع چند رشته با هم تدریس میشد و مقداری ادبیات که دکتر بیانی تدریس میکرد. در سال ۱۳۲۰ ما را انتقال دادند به دانشگاه. در آن زمان من در رشتهٔ نقاشی طبیعیسازی میکردم.
کدام دانشگاه؟
دانشگاه تهران، هنرهای زیبا که آن وقت اسمش هنرکده بود. آنجا با برنامههایی که فرانسویها تهیه کرده بودند، کارم را در دورهٔ اول نقاشی، مجسمهسازی و تزیینات تمام کردم.
به یک معنی هنرهای تجسمی.
بله. به اصطلاح تاریخ هنر و آناتومی داشت. مجسمهسازی را آقای صدیقی به عهده داشت و آناتومی را آقای دکتر کیهانی و تاریخ هنر را آقای محسن مقدم و از فرانسویها دوبرول بود، مادام آشو بود، سیرو بود و آقای آفتاندلیانس که مقیم فرانسه بود و آقای علیمحمد حیدریان هم بود. در اینجا من شاگرد اول شدم با درجهٔ ممتاز و مدال درجهٔ یک فرهنگی گرفتم. همان موقع دولت فرانسه بورسیه در اختیار ایران گذاشته بود و دانشگاه مرا در این رشته انتخاب کرد و به اتفاق دیگران در سال ۱۳۲۵، درست یادم نیست، رفتیم به فرانسه. آنجا دولت فرانسه ما را به بوزار معرفی کرد. دانشگاه ملی بود. و به گراند شومیر که مربوط به طرح و مجسمهسازی بود. ما برای تکمیل کردن رشتهٔ تحصیلی رفته بودیم و از تمام امکانات دولت فرانسه استفاده کردیم. در اواخر کار در کارگاه نقاشی استاد آندره لوت که استاد شناختهشدهٔ جهانی بود کار کردم و تاریخ هنر، سبکشناسی، جامعهشناسی، پوشاک و دکوراسیون را در کنار درسهایم ادامه دادم. بعداز چندبار رفت و آمد تحصیلاتم را در آنجا تمام کردم و با گرفتن دکترای هنرهای تجسمی، چند سالی آنجا ماندم. به ایران که بازگشتم، کار تازهای را با برداشت تازهای شروع کردم. آن برداشت نهضت هنری بود.
بسیار خوشحال میشویم دربارهٔ نهضت هنریتان توضیح بدهید. اصلاً چرا «نهضت» و در برابر چه چیز «نهضت»؟
دانشکدهٔ هنر ما در تهران دو عیب اساسی داشت. و من با چشم و گوش به این اوضاع نگاه میکردم، در هنرستان صنایع مستظرفهٔ قدیمه و حتی جدیده همه طبیعیسازی میکردند. و این برای من لطفی نداشت. عیب دانشکده این بود که برداشتها امپرسیونیسم بود.
آگاهانه یا غیرآگاهانه؟
من نمیدانم.
یعنی ادامهٔ کار کمالالملک بود؟
نه، نه، صورت دیگر داشت. شما میدانید که کمالالملک آدم بااستعدادی بود. ولی آدم متعصبی هم بود. ایشان مدتی در فرانسه بودند و اغلب در موزهٔ لوور کپی میکردند. درحالیکه در همان موقع امپرسیونیسم رواج داشت و نقاشی طبیعیسازی یعنی رئالیسم و ناتورالیسم کنار رفته بود. یعنی موجودیتشان محدود بود. در واقع زمانه، زمانهٔ دیگری بود و امپرسیونیسم غالب بود. و ایشان در عمل توجهی به امپرسیونیسم نداشتند و فقط کپیکاری میکردند. مدرسهٔ صنایع مستظرفه را که تشکیل دادند، عدهای شاگرد تربیت کردند، براساس شیوهٔ طبیعیسازی. آنچنان که این کار با عکاسی هیچ مو نمیزد. البته این به آن معنی نیست که هیچگونه تفکر و کار وجود نداشته…
بدینترتیب امپرسیونیسم ادامهٔ کار شاگردان کمالالملک نمیتوانست باشد.
نهخیر، نهخیر. یک مشکل کار ما در ایران همین عینیسازی بود که دنیا دیگر آن را نمیپذیرفت. چون فکر هنری در آن نبود.
هنر قبلاز هرچیز تخیل و خلاقیت است.
بله. همین است که شما میگویید. مشکل دیگر ما مینیاتور بود. میدانیم که در دورهٔ صفویه، وقتی حکومت در یک شهر متمرکز میشد، هنرمندان همهٔ مملکت را در آنجا گرد میآوردند. که آن موقع، اصفهان بود. در اصفهان، مکتبی که شکل گرفت تلفیقی از مکتب هرات، تبریز، شیراز بود. اینها آمدند حضور پیدا کردند و مخلوط با سلیقهٔ اصفهان شد. این مجموعه، مکتب اصفهان نام گرفت.
کار رضا عباسی…
مکتب اصفهان بود. او یک نابغه بود. در این زمان که صفویان قدرتی شده بودند در برابر عثمانیان، ارتباط بین ایران و خارج برقرار شد. در این رفتوآمدها، برای خوشایندی، اغلب هدیههایی از چهرههای شاهان را میآوردند با واکسیل و هیئت موقر که ایران هم چیزهایی را از کارهای مینیاتور میداد. این رابطه عامل رشد طبیعیسازی در نقاشی ایرانی شد. مینیاتور دیگر چیزی برای گفتن نداشت جز تکرار صحنهها و رنگآمیزی.
ببخشید. اوج مینیاتورسازی اگر اشتباه نکنیم در دورهٔ صفویه بود. و مراودهٔ فرهنگی آغازیست برای تقلید از نقاشی غربی. شما از اوج تقلید صحبت میکنید و یا از آغاز آن.
صفویه در قرن یازدهم قمری بود. در آغاز هنرمندان به ترکیبات داخلی پرداختند و مکتب اصفهان نضج گرفت.
پس تقلیدسازی حداقل در اوان دورهٔ حکومت صفویه نبوده است و مکتب اصفهان راه خود را بازیافته بود.
بله. در این مراودات زیاد میشود و مینیاتور دیگر تکراری شده بود و محتوای آن ساده بود و حرفی برای گفتن نداشت. صحنهها و رنگها یکنواخت بود. استاد چیزی را به شاگرد میداد میگفت ترسیم کن. جز یکی دو نفر که این شیوه را رها کردند…
چه کسانی بودند؟
در اوج رضا عباسی بود. شما میرسیدعلی و سلطانمحمد را هم دارید. ولی رضا عباسی به طرح دیگر پرداخت. البته رضا عباسی کار مینیاتور هم کرده است. ولی علاقهاش بیشتر به طرح و حرکت بود. اکسپرسیون به طرح داد و آنچنان کارش قوی بود که رامبراند در قرن ۱۷ از کارهای رضا عباسی تقلید کرده است.
این آثار موجود است؟
بله من اسلاید آنها را از یکی از دوستانم به نام آقای نگارنده گرفتم و در مجتمع دانشگاهی هنر که یک سمینار یکهفتهای داشتم، به دانشجویان نشان دادم. تقلید رامبراند را از کار رضا عباسی برای دانشجویان کاملاً تازگی داشت. حتی ماتیس هم از رضا عباسی تقلید کرده که آنها را هم نشان دادم، زمانی که طبیعیسازی به ایران آمد، رجال مملکت علاقه نشان دادند تا از چهرههایشان طرح زده شود. اما این کار سریع انجام نگرفت، چون ایرانی دید و جهانبینی دیگر ازنظر هنر داشت. و عادت به مینیاتور و تجمل در نقاشی داشت. آنها که طبیعت را میساختند، تمام ریزهکاریهای تزیینات مربوط به مینیاتور را آنجا دخیل میکردند و این کار اوجش رسید به دورهٔ قاجار. در دورهٔ زند و قاجار این کار بیشتر روی قلمدانها صورت میگرفت. وقتی به دورهٔ قاجار رسید، فتحعلیشاه که آدم خودخواهی بود، گذاشت انواع و اقسام نقاشیها را از او بکشند. نقاشیهایی که از دورهٔ قاجار داریم طبیعیسازی است با تزیینات ایرانی. ما افت مینیاتور را در اینجا دیگر بهخوبی تشخیص میدهیم.
فکر نمیکنید اوج شبیهسازی وقتی بود که روزنامههای دورهٔ ناصری نشر یافت. و ناصرالدین شاه از نقاشان صنیعالملک، ابوتراب غفاری و میرزا موسی و… خواست تا در هر شماره چهرهٔ یکی از سران قاجار را در روزنامههای دولت علیهٔ ایران، شرف و شرافت نقاشی کنند؟
بدیهی است. ازنظر تجزیهوتحلیل اجتماعی و کار درست است.
اوج شبیهسازی در دورهٔ قاجار را میگوییم.
ببینید در این دوره کارهای زیادی صورت میگیرد. و بعد افت پیدا میکند و به نقاشی قهوهخانهای میرسد.
در دورهٔ قاجار دو تم مشخص داریم. یکی تکچهرهسازی و دیگری نقاشی از بناها و عمارات تاریخی و سلطنتی. دلم میخواهد انگیزهٔ موضوع دوم را بدانم.
دو جواب برای شما دارم. یکی علاقهمندی پادشاهان به خانههای مجللشان بود. آنها که دوست داشتند، چهرههای خود را ابدی کنند، میل داشتند خانههایشان نیز چنین بشود. نکتهٔ دیگر تعریف شخصیتهای بیگانه از معماری ایرانی بود. شاه به همین دلیل میخواست از این خانهها نقاشی کنند. ما میدانیم که هیچ پدیدهای بیعلت نیست. حالا اگر خانه را ترسیم میکردند یکی همین است که نمای ساختمان، شیشهبندی، درونی، اندرونی و… را تصویر کنند. برای مثال «تالار آینه» کمالالملک که برای خود ایرانی ملموس است، برای غربی نیز بسیار جالب بوده است…
از بحث اصلی کمی دور ماندیم.
بسیار خوب، مشکل اول را در دانشگاه گفتم که طبیعیسازی بود. و بعد بیسوادی نقاشان ما بود. یعنی شاگردان کمالالملک که طبیعیسازی میکردند. آنها فقط دستها و چشمشان کار میکرد. اطلاع از تاریخ هنر ششهزارسالهٔ مملکتشان نداشتند. همان موقع که در دانشگاه درس میخواندم، تاریخ هنر مربوط میشد به تاریخ هنر اروپا. من به تاریخ هنر ایران فکر میکردم. کندوکاو کردم. همین انگیزهٔ رفتنم برای ادامهٔ تحصیل بود. وقتی برگشتم باز تاریخ هنر اروپا درس داده میشد و دانشجوی ایرانی هیچ اطلاعی نداشت که هنرش باید با چه هویتی ادامه پیدا کند. مسئلهٔ سوم من، مشکل با تودهایها بود. آنها دلشان میخواست آنچه را که هنرمند میسازد برای همه قابل فهم باشد. پرتقالفروش، ماهیفروش، تلهموشفروش باید میفهمیدند. مشکل دیگر صاحبان ذوق ما بودند. آنها بدون تجزیه و تحلیل چیزی را خوب و بد میدانستند. اگر دو نفر ریشسفید کاری را تأیید میکرد، آنها نیز بدون چون و چرا آن را تأیید میکردند. مشکل دیگر مینیاتور بود…
ببخشید: در آغاز ورود به دانشگاه به هنگام بازگشتتان، دو مشکل را قید کردید یکی مینیاتور و یکی شیوهٔ نقاشی امپرسیونیسم.
درست است، دور افتادیم. نقاشان ما امپرسیونیسم سادهای را به کار میگرفتند ولی محیط ما آن امپرسیون را نداشت که این امپرسیونیسم را به کار بگیرد.
چه کسانی این شیوه را رواج دادند؟
برنامهای بود که فرانسویها گذاشته بودند. این کار آنها بود.
مشکل مینیاتور ما چه بود؟
عزیز من، مینیاتور یکنواخت شده بود. اصالت اندیشه نداشت.
یعنی بازگشت به دورهٔ صفوی بود.
بله. بازگشت به مکتب هرات بود. بازگشت به مکتب تبریز و اصفهان بود. منتهی ضعیفتر. هر دوره، یک شرایط ویژهای دارد. وقتی آن شرایط موجود نباشد، مینیاتور هم نمیتواند باشد. بهعلاوه، یک خط دیگری که وجود داشت این بود که عدهای از مینیاتور نان میخوردند. کار شده بود بازاری. اروپاییها از مینیاتور و تذهیب استقبال میکردند و آنها برایشان کار سفارشی میساختند. این کار را حتی حسین بهزاد هم کرد. تقلید از گذشته ولی سادهتر و کمی هم شبیه به مینیاتور هندی.
بدینترتیب، نهضت هنری شما در برابر چنین شرایط ویژهای آغاز به کار کرد؟
بله. من برای این کار انجمن تشکیل دادم. البته با عدهای.
این عده که بودند؟
غریب در ادبیات، شیروانی در تئاتر، حنانه در موسیقی، بعد یکی دو نفر را به دلایلی از انجمن کنار گذاشتیم.
ارگان انجمن شما، مجلهٔ «خروس جنگی» بود.
بله.
بهتازگی کتابی منتشر شده از آقای فرزانه. موضوع کتاب خاطرات نویسنده در ارتباط با صادق هدایت است. در صفحهٔ ۱۳۳ کتاب آمده که شما طرح خروس جنگی را از پیکاسو گرفتهاید؟ این نظر درست است؟
خیر. من این کتاب را نخواندهام. طرح من با طرح پیکاسو فرق دارد. فقط کافی است این دو طرح را کنار یکدیگر بگذارید. دید من چیز دیگری بوده و دید پیکاسو چیز دیگری. ممکن است الهامی بوده باشد. اگر آقای غریب در انجمن ما پیشنهاد نمیکرد از خروس بهمن افسانهای ما که سمبل بیداری مردم بوده، چیزی طرحی را نمیزدم. خروس من جنگی است پر و بال او مثل نیزه میماند. مثل مبارزی که مبارزه میکند. خروس جنگی بر مبنای افسانهٔ خودمان است. خروس برای انجمن ما همانطور که گفتم یک سمبل بود.
خروس به خاطر اینکه ازنظر هیکل و رنگآمیزی زیباست. جنگی است و ما مبارزه داشتیم با عدهای از صاحبان ذوق که کهنهپرست بودند. ما میگفتیم فرزند زمان خود باشید. میگفتیم فسانه گشت و کهن شد حدیث اسکندر. برای این کار باید مبارزه میکردیم. و به همین دلیل اسم نشریه را گذاشتیم خروس جنگی. کنار آن هر هفته سه ساعت سخنرانی داشتیم. تمام اصناف میآمدند. مخالف و موافق و ما به صورت منطقی حرفهایمان را میزدیم.
واکنش محافل هنری چه بود؟
جوانان ما را میپذیرفتند. یک عدهٔ جاافتاده نمیتوانستند آنچه را که داشتند از دست بدهند. از ما میپرسیدند ما به دنبال چه چیز باید برویم.
شما چیزی داشتید به آنها بدهید؟
بله، تحرک.
تحرک به چه معنی؟
تحرک در پیشبرد اندیشههای هنری، سواد هنری.
مدلی هم برایشان داشتید؟
مدل داشتن خطرناک است. این کار ما نبود. آن خروس طلایهٔ گفتار ما بود. خروس ازنظر ادبیات باستانی فرشتهٔ بهمن بود. هر روز بانگ میزد و مردم را از خواب بیدار میکرد. و ما هم کار ما این بود که بیدارباش بدهیم که از هنر مملکت خودتان اطلاع بیابید.
این نوعی بازگشت به فرهنگ باستانگرا نبود؟
نه، نبود. ما میگفتیم آیا گذشتهٔ باستانی خودت را میشناسی تا بتوانی کاری بکنی؟ حالا که میخواهی کاری بکنی، آن کار چیست؟ برای این مشکل، کاری که من کردم، آنها را میخواستم از کارهای ایرانی و اروپایی به شیوهٔ علمی آگاه سازم. بدینترتیب، بعضی از مکتبهای اروپایی را درزمینهٔ نقاشی عرضه کردم. یعنی خودم چیزهایی ساختم و با بروشور و سخنرانیها توجیه کردم و توضیح دادم که چرا این به وجود آمد. مجموعهٔ سخنرانیهای من در این زمینه اکنون در دست چاپ است که امیدوارم با حل مشکل کاغذ در دسترس عموم قرار بگیرد. مخالفان میگفتند با طرح یک شیوه از نقاشی اروپایی من میخواهم آن شیوه را به ایرانیان دیکته کنم. هدف این نبود. هدف این بود که بگویم این کار بدینطریق ساخته میشود، آن هم روی زمینهای و علتی نه اینکه شما آن را تقلید کنید، آن را بشناسید.
این کارها براساس کدام مکتبها بود؟
کوبیسم، اکسپرسیونیسم… و سخنرانیهای من دربارهٔ ۲۴ مکتب بود.
در کدام نشریات؟
ایران، شهسوار… ۲۱ سخنرانی تحقیقی-تاریخی در کنگرههای علمی داشتم، ۷۲ سخنرانی در رادیو که اغلب در مجلهٔ خروس جنگی، کویر، مهر ایران و… چاپ شده است.
همین موقعها بود که شما نقد نقاشی هم مینوشتید؟
بله.
نهضت شما پایانش به کجا انجامید؟
روشنگری جوانان و حتی برخی از جاافتادگان نسبت به واقعیت موضوع بود. من هم نمیخواستم ارائهٔ طریق بکنم که چه بکنند. آنها باید خود میآموختند. چه هنر ایرانی و چه هنر خارجی را. و زمان خود را باید میشناختند.
میتوانید تنی چند از هنرمندانی را که از این نهضت بهرهور شدند نام ببرید؟
تمام شاگردان من که الان هستند. پرویز کلانتری است و شاگردان غیرمستقیم من حمیدی، عقیقی، فروتن، احمد اسکندری، عامری و… اسامی آنها یادم نیست. پاکباز هم بود. در اولین نمایشگاه او، بروشورش را من نوشتم و به او هشدار داده بودم که خطا نکند. البته از کارهایش تعریف نیز کرده بودم.
اگر اجازه بدهید به کارهای تحقیقاتی شما بپردازیم. یکی از کارهای خوب شما پژوهش بر پوشاک ایرانیان است. که البته دید نقاشی شما هم اینجا نقش داشته. میخواهیم بپرسیم ضرورت این کار چه بود. و این کار چقدر وقت شما را گرفت.
حدود سه یا سهسالونیم تمام ایران را گشتم. شمال، جنوب، مغرب و مشرق ایران را گشتم. سواره و پیاده. با سه چهار تا دوربین. آنچه مرا جلب کرد، فضای محیطها ازنظر رنگآمیزی بود و در اینجاها فضای پوشاک هم جلوهگری میکرد که در مجموع این رنگها، رنگ ایران بود.
منظور روانشناسی رنگ است؟
بله… ما گیلک هستیم. محیط ما سرسبز است. وقتی رنگهای کنتراست میآیند توی این سبز، مثل لباسهای قرمز با پولکها و تزیینات با رنگ سفید توی سبز برای ما جلوهٔ خاص پیدا میکند. به کویر که میروید آن رنگ قهوهای و طلاییاش یک فضای رمزگونهٔ دیگری دارد. هر محیطی رنگی داشت که مجموع آن رنگ ایران بود. چیزی که ما بهعنوان فرزندان این کشور باید رنگ ایران را میشناختیم. به مملکت ما، گرمسیری میگویند. نقاش ایرانی باید بداند مال کجاست و چه رنگی را باید به کار بگیرد. اکثر نقاشان بدون شناخت محیط خود، از رنگهای اروپایی تقلید میکنند. در برابر، من راه و مکتب ایرانی خودم را دارم. شیوهٔ کار از آن خود من است. باید به تواناییهایمان توجه داشته باشیم. متأسفانه هنوز هم نداریم. در بیینال اخیر نقاشی من در برابر شش نفر فقط یک رأی داشتم. پیشنهاد دادم در موزهٔ هنرهای معاصر کلاس بگذارند تا با اوپک و اسلاید تاریخ هنر ایران و جهان تدریس بشود. کاری را که من پنجاه سال کردهام. قبول کردند. قرار شد تجزیه و تحلیل هنر ایران را به عهدهٔ من بگذارند… هنوز هیچ اقدامی نشده. چهقدر من سعی کردم تا شاید بتوانم یک دانشکدهٔ هنری در گیلان بسازند، نشد…
اجازه بدهید این مسئله را در جای خودش دنبال بگیریم و بار دیگر دربارهٔ پوشاک از شما بشنویم. تحقیقات شما را درزمینهٔ پوشاک قبلاز اسلام داریم…
ماقبل تاریخ را ندارید. چاپ نشده است از دورهٔ ماد داریم به پایین.
پس لطفاً دربارهٔ تمام کارهایتان در این راستا توضیح بدهید.
کتابی دارم به نام پوشاک ایلات و عشایر ایران که نایاب است.
برای ارائهٔ کار از چه شیوهای استفاده میکردید، آیا از عکسی که میگرفتید، عیناً استفاده میکردید؟
بله. این یک سند موزهایست. من نقاشی نمیکردم. نمیشد دست برد…
مستندسازی میکردید؟
بله، کارم مستندسازی بود. دست بردن در یک سند جنایت است. ما ۲۰ نوع لباس در ایران داریم. لباس کرد با لر و آذربایجانی با گیلک و مازندرانی فرق میکند. شاهسون و مهابادی با هم فرق دارند. من آنهایی را که شبیه هم بودند نگرفتم، آنهایی را که روی پای خودشان بودند، جمعآوری کردم. همه مستند و قابل استفاده.
اساس این تنوع را در چه میبینید؟
در اقوام مختلف ایرانی. انواع کرد داریم. جنوبیها را داریم و… همه را در محل عکس گرفتم و طراحی کردم. طراحی بیشتر برایم اهمیت داشت. میدیدم لباس چند تکه است و چند رنگ دارد، و بعد میپرسیدم آیا اینها رنگهای دیگری هم دارند. و بعد یادداشت میکردم.
مستندسازی پوشاک قبلاز تاریخ بر چه اساسی صورت گرفته.
براساس یافتههای باستانشناسی، از روی مستندات حفاریها استفاده کردهام. چه آثاری که در موزهها بود و چه تصویر آنها در کتابها. نمونههایش را ببینید [کتابشان را میآورند] این سرپوش ایرانیان پیشاز تاریخ است. قدیمیترین کلاه ایرانیان. مال سیلک کاشان است. این هم مال شهر سوخته است. کتاب مشکل کاغذ دارد.
روی پوشاک شاهنامه هم کار کردهاید؟
از من خواسته بودند دربارهٔ رزمافزار و پوشاک شاهنامه کار کنم.
پوشاک دورهٔ افسانهای، پهلوانی و تاریخی شاهنامه؟
برای شما این اشتباه پیش نیاید. فردوسی شاهنامه را در قرن چهارم-پنجم هجری قمری نوشت.
یعنی فردوسی از رزمافزار و پوشاک این دوره در شاهنامه استفاده کرده.
بله. به خاطر اینکه رزمافزاری از دورهٔ پیشدادیان و کیانیان را نمیشناختند. فردوسی برای هیجان بخشیدن موضوع، از وسایل و پوشاک زمان خودش استفاده کرده. زمانی را که برای کار در اختیار من گذاشته بودند، کم بود. مقداری تحقیق شد ولی به سرانجام نرسید.
اجازه بدهید بحث را دربارهٔ گیلان ادامه بدهیم. دربارهٔ گیلان به نظر شما چقدر کار شده؟
بزرگان ما دربارهٔ گیلان میتوانستند کار کنند، ولی نکردند. و یا کم کردند. پورداود را داشتیم، معین را داشتیم که آدمهای زبدهای بودند. نشد به این اصل برسند و شاید اگر وقت میشد، میکردند.
گویا در کنگرهٔ گیلانشناسی در رشت، شما سخنرانی داشتید موضوع آن تعریف واژهٔ «رشت» بود.
بله چنین سخنرانی داشتم. باید بدانیم که در حدود ۲۰۰ فرهنگ موجود داریم. که هریک از دیگری استفاده کرده و خود چیزی به آن افزوده و فرهنگ دیگری شده است. من در اغلب فرهنگها دیدهام که «رشت» را به مفهوم زبالهدانی و نسبتهایی اینگونه دادهاند. این تعاریف، درست نبود. من از حدود ۲۸ سال پیش روی فرهنگ لغات گیلکی گیلان تطبیقی کار میکنم.
فرهنگ لغات؟
بله. یعنی واژه را با زبان اوستایی یا ارمنی یا… تطبیق دادهام. در آن سخنرانی گفتم معنی «رشت» میشود نیزه. و رشتی یعنی نیزهدار و دلیل آوردم. در تاریخ، مردم این ناحیه سلحشور بودهاند. مدارکی که دربارهٔ تعریف «رشتی» آوردم از جاهای مختلف از جمله از زبان اوستایی، این مفهوم را اثبات کردم. این مقاله در دانشگاه گیلان در دست چاپ است. امیدوارم وقتی چاپ شد، چند نسخهای از آن به دست من نیز برسد.
فرهنگ لغات تطبیقی شما، با کمک دانشگاه گیلان نمیتواند آماده و چاپ شود؟
نمیتوانم اینها را بدهم رشت تا روی آن کار کنند. این کار باید همینجا صورت بگیرد.
آیا نمیشود، در همینجا، با یک برنامهریزی متمرکز از دانشجویان و پژوهشگران استفاده کرد تا زیر نظر شما کار را آماده کنند.
میشود. بچههای ما هم که آنجا هستند و احتمالاً کارهایی در این زمینه کردهاند، میتوانند جمع بشوند و کارهایشان را بیاورند و این کار را تمام کنیم. هرکس جای خودش را خواهد داشت. قبول دارم که این نوع کار، کار فردی نیست و امیدوارم شرایطی پیش بیاید تا من بتوانم با کمک اهل فن آن را تمام کنم.
گیلان در قلمرو پوشاک و نقاشی چه جایگاهی در آثار شما دارد؟
در کتاب پوشاک ایلات و عشایر ایران از پوشاک ساحلی و کوهپایهای گیلان، اسنادی آوردهام.
این دو نقطه، چه تفاوتی به لحاظ پوشاک دارند و چرا؟
بخش ساحلی گیلان گرم است. طبعاً لباس آنها با لباس کوهپایهایها فرق میکند. در بخش ساحلی لباسها نازکتر و کوتاهتر است و در بخش کوهپایه کلفتتر و بلندتر. اینها را مفصلاً در کتابی که سازمان «پژوهشگران ایران» دربارهٔ گیلان در دست چاپ دارند، آوردهام.
ازنظر روانشناسی رنگها چه؟
در این باره صحبت نکردهام. ولی مطلبی است که خودش جای بحث فراوانی دارد. اگر وقت دیگری شد، برای شما صحبت میکنم.
حتماً اطلاع دارید که بهتازگی موزهٔ مینیاتور آبکار در مجموعهٔ کاخ موزههای سعدآباد افتتاح شده است. و تا آنجا که میدانم ایشان در یکی از کارهای شما، دستی داشتند و با شما همکاری کردهاند. حدود همکاری را بفرمایید و اینکه چرا خانم کلارا آبکار را انتخاب کردید؟
بله خانم کلارا آبکار در کتاب پوشاک ایلات و عشایر ایران با من همکاری داشتند. ایشان هنرمندی هستند معتقد و با ایمان به کارهایشان. مینیاتور و گره از کارهای محوری این هنرمند بوده است. بسیار زن فعالی بوده و خوشحالم از آثار ایشان در موزهای به نام آبکار نگهداری میشود و در معرض دید همگان قرار میگیرد. من به آثار ایشان با دیدهٔ احترام نگاه میکنم.
دربارهٔ پوشاک، با توجه به یافتههای باستانشناسی از مارلیک و املش و نیز کاوشهای پراکندهٔ دیگر در گیلان، آیا استفاده شده است؟
بله. از همهٔ آنها. و نوشتهام. و در همان سازمان در دست چاپ است. توضیح دادهام مردها چند نوع لباس داشتند و زنها چند نوع. از خرده آثار بازیافتهٔ هنری، پوشاک گیلانیان قبلاز اسلام را بازسازی کردهام. مثلاً در یک قسمت شیئی خردشده پایش بود و یک جا تزیینات دامنش و یک جا بالاتنه و یک جا تزیینات لچک سرش که اشتباه قلمزده شده بود و آن را تصحیح کردم. چند تا تصویر بزرگ دادهام و طراحیهای بسیار دقیق.
در مجموعهٔ نقاشان ایران، نقاشان گیلان چهرهای روشنتر دارند. دلمان میخواهد دربارهٔ نقاشی و نقاشان گیلان بگویید.
من تمام نقاشیهای بقعهها را دیدهام، و عکاسی کردهام.
بیشتر سبک نقاشی عامیانه را دارد.
بله، ولی شاهکارند.
و در شهرهای دیگر ایران کمتر دیده میشود.
درست است. ولی نه به این طریق که در گیلان است. مثلاً در دزفول و جاهای دیگر، ولی به پای گیلان ازنظر فن نقاشی نمیرسند.
این نقاشیها را چگونه دیدهاید.
این آثار را در حدود سی سال پیش دیدهام. امکانات خواستم از دولت تا روی آنها کار کنم، ندادند. این کارها برخی تعلق به دورهٔ صفوی دارد.
دورهٔ صفوی؟
بله. از مکتب قزوین. حتی قبلاز صفوی. قزوین نزدیک گیلان است. وقتی مرکز حکومت در قزوین قرار گرفت، رجال گیلانی در دربار قزوین بودند. آنها برای ساختن مزارها و بقعهها از این هنرمندان استفاده کردند. برخی از آنها خراب شد بدون هیچ مسئولیتی و یکی خانهٔ منجمباشی در لنگرود است که میراث فرهنگی دست انداخته. نقاشیهای آن از دورهٔ صفوی است. و گفتم چون مکتب قزوین است، پیشاز صفوی. این نقاشیها بسیار جالب است. مثلاً ما اسب قرمز نداریم. ولی در این نقاشیها یک اسب را تماماً قرمز کردهاند. یعنی وقتی که حضرت قاسم (ع) میخواهند به جنگ بروند، آن خشونت را نقاش با توجه به معنویت موضوع به اسب نیز داده است. یک اسب داریم که کاملاً آبی فیروزهایست وقتی که حضرت پیغمبر (ص) سوارند و به معراج میروند و یک اسب کهررنگ و با رنگهای دیگر یک اکسپرسیون قوی دارد. آنوقت تا توانستهاند، سادهسازی شده است. سادهسازی کار مشکلی است و بیمهابا نقاش کمپوزیسیونهایی کرده که بسیار جالب درآمده، آن هم بدون رعایت پرسپکتیو. آدمها به مناسبت شخصیتشان در صحنه جا گرفتهاند. و این کار اصولاً به صورت سمبلیسم هنر و با توجه به مسئلهٔ روانی موضوع، بسیار مهم است. این نقاشی دوران اسلامی است. از گذشته برایمان نقاشی نمانده. به خاطر هوای مرطوب گیلان. مگر فلزات. طراحیها و ترکیببندی آنها. و این کار را من کردهام که زیر چاپ است، روی گیلان باید کار بشود. اگر امکانات برای من بود، بار سوم میرفتم گیلان را از آستارا تا تنکابن میدیدم. هم ساحلی و هم کوهپایه را. قبلاً تحقیقات را ازنظر پوشاک و فرهنگ عامه انجام دادهام و حال اگر بخواهم بروم، دو هدف خواهم داشت. یکی روانشناسی رنگ و دیگری انتخاب پارچه و یکی هم ازنظر نقاشیها.
تاریخ قدیم نقاشی ما، همانطور که اشاره کردید در بقعههای متبرکه و نیز از اشیاء سفالین و طلایی و مفرغی برایمان مانده. میماند نقاشی معاصر گیلان. در این باره بگویید. ویژگیهای آنها چیست؟
نقاشان نامی از گیلان داریم. یکی صادق بریرانی است که شاگرد من بود. یکی علی آذرمگین بود و حسین محجوبی و بهمن محصص و دریابیگی، اینها جز محجوبی - که به خارج برای تحصیل نرفته - درسخواندهٔ نقاشی هستند و اغلب تحت تأثیر نقاشیهای خارجی قرار گرفتهاند. ولی بریرانی بر اثر تشویق من، دنبال کارش را گرفت و از روی کتیبهنویسی شیوهای برای خود به وجود آورد.
خط نقاشیهای آقای زندهرودی چه که گیلانی است و نوآور و خلاق.
کارهای او را میپسندم. الان عدهای دنبالهروی او هستند.
اغلب هنرمندان جوان معاصر گذشتهشان را نمیشناسند. و این تأثیر خوبی بر روی کارهایشان نگذاشته…
این اشکال در همه جا هست. گذشته را باید حرمت گذاشت و شناخت و نوپاها را باید برومند کرد. این کار باید ازطریق مطبوعات، رادیو و تلویزیون صورت بگیرد. باید جوانها را جمع کرد و به آنان کمک کرد. اینجا به مناسبتهایی این کار را میکنم. روزی آقای غلامحسین نامی از من دعوت کرد تا دو ساعتی سر کلاس ایشان برای دانشجویان سخنرانی کنم. و این کار درست است. شماها باید این تجمع را به وجود آورید، مخصوصاً آقای جکتاجی که آدم آگاهی است و محیط خود را میشناسد. این تجمع باید به وجود بیاید تا معارفه صورت بگیرد. جوانان باید برومند شوند و بخشی از وظایف به عهدهٔ ماست. جوانان آیندهسازان مملکت هستند.
در کل، کار نقاشان متأخر را چگونه ارزیابی میکنید؟
بد.
چطور؟
به خاطر این که اغلب آنها محیط خودشان را، رنگ خودشان را، و زمانهٔ خودشان را نمیشناسند. چیزهایی را که یاد گرفتهاند در دانشکدههاست. در دانشکدهها اغلب استادان چیزی ندارند به دانشجویان بگویند.
میدانید که مرکز گیلانشناسی در رشت قرار بود از طرف دانشگاه گیلان دایر شود و مشغول کار شود. میخواهیم بدانیم تا چه اندازه با فعالیت این مرکز آشنا هستید و آیا ارتباطی با این مرکز دارید؟ و اصلاً این مرکز فعال هست؟
با فعالیت این مرکز آشنا نیستم. من با آنها در رشت نمیتوانم همکاری مستقیم کنم. در شرایط ویژه میتوانم حضور داشته باشم. مثلاً اگر نمایشگاه نقاشی برپا شد، مرا دعوت کنند و شرایط اقامتم را در کوتاهمدت فراهم سازند تا بروم نمایشگاه را ببینم. اگر لازم شد سخنرانی بکنم و شدت و ضعف کارها را به آنها بگویم.
شما چند تابلوی نقاشی ساختهاید، چند نمایشگاه داشتهاید؟ گیلان در نقاشیهای شما چگونه حضور پیدا میکند؟
رنگآمیزی کارهای نقاشی من، رنگآمیزی طبیعت گیلان است. آخرین تابلوی من را ببینید. من معمولاً کار کم میکنم. نه این که آدم کمکاری هستم، نه، دائم کار میکنم و نقاشی برای من مثل خمیر نانوایی نیست. پیدا کردن معنویت یک موضوع باید برای هنرمند مطرح باشد. کاری که من اینجا انجام دادهام، همه چیزش حساب شده است. گویندگی در آثارم با صداقت و هویت انجام میگیرد. نه اینکه دو تا آدم را اینجا بنشانم و نقاشی کنم و یا یک جنگل را. روح آن آدمها را باید یافت و روح جنگل را. ما باید من خودمان را بکشیم. این با شناخت رنگ و دیگر عوامل که به صورت تازهای میآید، حاصل میشود.
من هرگز به تنهایی نمایشگاه نگذاشتهام. برخی از آثارم را دولت به خارج برای نمایشگاه برده و آورده. دو تا از آثارم در موزهٔ هنرهای معاصر است. کارهای من در حدود سی و پنج شش تا بیشتر نیست. چون من خودم بودم با هزار سودا. کار خودم را میکردم. مکتب و اسلوب خودم را پیدا کردم، مقلد کسی نیستم، و با دقت کار میکنم.
مجلهٔ گیلهوا، همانطور که میدانید دارد وارد سومین سال فعالیت مطبوعاتیاش میشود. تمام خوانندگان گیلهوا دلشان میخواهد نظر شما را دربارهٔ دو سال فعالیت این نشریه بدانند. و نیز نظر شما را دربارهٔ این که برای سال سوم چه کار باید کرد تا سطح علمی نشریه بالاتر برود البته با حفظ ارتباطش با اقشار بیشتری از مردم و نیز جامعهٔ علمی کشور.
من هماکنون تبریک میگویم به آقای جکتاجی و تمام کسانی که در آنجا کار میکنند. اشاعهٔ فرهنگ جامعهای مثل گیلان به دو زبان فارسی و گیلکی از اهمیت ویژهای برخوردار است. وقتی این نشریه جان میگیرد، تمام اندیشمندان گیلان را و آنها را معرفی میکند به کشورمان ایران، به خودی خود، کار مهمی میکند. خوندل خوردن جکتاجی را میدانم. نگهداری نشریهای مثل گیلهوا کار آسانی نیست. این نشریه باید جوانان را در مسیر فعالیتهای پژوهشی فرهنگی به شیوهٔ علمی بیندازد. مثلاً دربارهٔ کفشدوزی، سوزندوزی و… تحقیق میکنند. فرض بفرمایید در گیلان کفشهایی داریم که روال استفادهٔ آن مال هزار سال پیش است. چموشدوزی داریم. پاتاوهدوزی داریم، ابریشمدوزی…
مسئله همینجاست. مثلاً یکی از مهمترین رشتههای سوزندوزی کشورمان قلابدوزی است که شهرت جهانی دارد و به آن رشتیدوزی هم میگفتند و میگویند و اکنون دارد از بین میرود، حتی شناسنامهٔ اندکی هم دربارهٔ این دوخت نداریم…
درست است باید از اهل تحقیق و جوانان استفاده کرد برای این کار. خودم وقتی در رشت بودم بریرانی و علی آذرمگین را در گیلان فرستادم و گفتم چطور کار کنید. و آنها به هفتهبازارها و جاهای دیگر رفتند و کار خوبی هم تحویل دادند. ما جوانان را باید به اطراف بفرستیم تا کار کنند. و کارشان چهارچوب علمی داشته باشد. این کار باید به گونهای بشود تا اگر کسی خواست کار تحقیقی بکند، به عنوان مرجع، سراغ مجلهٔ گیلهوا برود. در این صورت است که حتی باید اشعار مناطق مختلف گیلان را با آوانوشت آورد و ارائه کرد. آن وقت خواهید دید که پژوهشگران چگونه از آن استفاده خواهند کرد. من یقین دارم که گیلهوا میتواند به این سو برود.
انشاءالله. از این که شما را خسته کردیم، میبخشید. از لطف شما متشکریم.
خواهش میکنم. زحمت کشیدید.