توسط مدخل «خروس جنگی» نوشتهٔ افسانه منفرد، دانشنامهٔ جهان اسلام، جلد ۱۵ (خانه–خلعت)، صص ۴۳۷–۴۳۹، ۱۳۹۰.
آرم انجمن خروس جنگی، طراحی استاد جلیل ضیاءپور، ۱۳۲۷
نام انجمنی هنری و مجلهای در اواخر دههٔ بیست و اوایل دههٔ سی شمسی در تهران. تغییر وضع سیاسی و دگرگونی جو فرهنگی توأم با آن (که ناشی از ورود نیروهای متفقین، ۱۳۲۰ش/۱۹۴۱، به ایران بود) هنرمندان را به آزمودن شیوههای گوناگون، از خیالپردازیهای سوررئالیستی تا شکلبندیهای انتزاعی، سوق داد. گزینش این عنوان از سوی اعضای انجمن نیز نشاندهندهٔ ستیهندگی این گروه در برابر سبک و سیاق قدیم رایج در هنر و ادب بود.
این انجمن نخستین بار با گردهمایی گروهی از نقاشان و موسیقیدانان و شاعران و ادیبان در کارگاه نقاشی جلیل ضیاءپور، پس از بازگشت وی از نخستین سفرش به فرانسه، در ۱۳۲۷ش شکل گرفت. افزون بر ضیاءپور، دیگر بنیانگذاران این انجمن عبارت بودند از: منوچهر شیبانی شاعر و نقاش؛ غلامحسین غریب داستاننویس و موسیقیدان؛ و حسن شیروانی، نمایشنامهنویس. بهتدریج این انجمن، با برگزاری جلسات بحث و گفتوگو دربارهٔ هنر نو، مرکز تجمع هنرمندان نوگرا شد. انجمن نمایشگاههایی نیز از آثار اعضا یا هنرمندان جوان برپا میکرد.
سرانجام انجمن مجلهای به نام خروس جنگی منتشر کرد که شمارهٔ نخست آن با شعر «از شهر صبح» نیما یوشیج آغاز میشد. از همان ابتدا در تهیهٔ مطالب نوعی تقسیم کار، بر اساس ذوق و حوزهٔ فعالیت، میان اعضای انجمن به چشم میخورد که تا آخرین شماره کم و بیش ادامه یافت؛ بدینترتیب که ضیاءپور مقالات دربارهٔ نقاشی (برای نمونه رجوع کنید به خروس جنگی، ش ۱، ص ۱۲–۱۵، ش ۲، ص ۱۳–۱۸، ش ۳، ص ۳–۱۸، ش ۴، ص ۳۱–۴۱)، غریب مطالب مربوط به ادبیات داستانی (برای نمونه رجوع کنید به خروس جنگی، ش ۱، ص ۱۶–۳۰، ش ۲، ص ۳–۱۰، ش ۳، ص ۳۶–۶۳، ش ۴، ص ۲۱–۳۹) و شیروانی نمایشنامه و نقد تئاتر (برای نمونه رجوع کنید به خروس جنگی، ش ۱، ص ۳۱–۴۵، ش ۲، ص۳۰–۳۵، ش ۳، ص ۲۳–۳۴، ش ۴، ص ۶–۱۷) را تهیه میکردند. در هر شماره نیز اشعاری از نیما (رجوع کنید به خروس جنگی، ش ۳، ص ۱–۲، ش ۲، ص ۱، ش ۴، ص۳۰) و شیبانی (برای نمونه رجوع کنید به همان، ش ۴، ص ۱–۵، ش ۲، ص۲۰–۲۴، ش ۳، ص ۳۵) به چاپ میرسید. ضمن آنکه مقالهای از مرتضی حنانه در حوزهٔ موسیقی (رجوع کنید به همان، ش ۱، ص ۳–۷)، گویای همکاری هنرمندانی جز اعضای انجمن با نشریهٔ مذکور بود. دورهٔ اول مجلهٔ خروس جنگی، به سردبیری جلیل ضیاءپور، دو هفته یک بار منتشر میشد و در مجموع، از ۱۳۲۸ تا ۱۳۲۹ش پنج شماره از آن انتشار یافت. روی جلد همهٔ شمارهها، تصویر خروسی در حال خواندن بود که ضیاءپور آن را کشیده بود. مجله در این دوره، با وجود نوآوری، لحنی نسبتاً محافظهکارانه داشت و هدف آن «بالابردن سطح معرفت عمومی» بود. آیدین آغداشلو از هنرمندان دیگری، همچون حسین کاظمی، جواد حمیدی، محمود جوادیپور و احمد اسفندیاری، در کنار اعضای انجمن، نام برده و آنان را نه تنها اشاعهدهندهٔ نقاشی مدرن، بلکه آغازکنندگان چالش مدرنیسم و رواجدهندگان مفهوم جدید نقاشی و «شیپورچی آغاز نبرد» نو و کهنه دانسته است که با تلاش و مبارزه و رنج بسیار، دستکم اصطلاح «مدرنیسم» را جا انداختند. در این سالها نوگرایان تندروتری به انجمن پیوستند که شاخصترین آنان هوشنگ ایرانی، نیما یوشیج، سهراب سپهری و بهمن محصص (نقاش و کاریکاتوریست) بودند. در این سالها انتشار دورهٔ دوم مجلهٔ خروس جنگی، با بیانیهٔ هنری و ادبی «سلاخ بلبل» در سیزده بند، که عمدتاً نوشتهٔ هوشنگ ایرانی و بیانکنندهٔ آرای او بود، آغاز شد. در این بیانیه آمده است: «هنر خروس جنگی، هنر زنده ماست. این خروس تمام صداهایی را که بر فراز هنر قدیم نوحهسرایی میکنند خاموش خواهد کرد» و در آن تأکید شده است که هنر نو «با صمیمیت با درون» و به عنوان «گذرگاه آفرینش» و «گسیختن قراردادها» و «تکیه تفکر هنرمند بر دانش نوین»، «نبرد بیرحمانه بر ضد تمام سنن و قوانین هنری گذشته» و «نابودی کلیه مجامع طرفدار هنر قدیم» را شعار خود میداند. در این دوره، جلیل ضیاءپور از عضویت در هیئت تحریریه کناره گرفت.
دورهٔ دوم در چهار شماره، از اول اردیبهشت تا ۱۵ خرداد ۱۳۳۰، منتشر شد و با توقف انتشار آن، اخلاف انجمن در ۱۳۳۲ش، نشریهٔ پنجه خروس را، به سردبیری بهمن محصص، بنیان نهادند که آن نیز عمر کمی داشت.
نحوهٔ نگرش و روحیهٔ بانیان این انجمن تأثیری جدی در فضای هنری آن روزگار نهاد، چنانکه عبارت «جیغ بنفش»، از یکی از سرودههای هوشنگ ایرانی به نام «کبود»، تا مدتها کنایهای برای اشاره به شعر نو و آثار شاعران نوگرا بود. در هنرهای تجسمی نیز نظریات انجمن، در دههٔ چهل شمسی راه را برای آنچه آغداشلو هنر مدرن ایران نامیده است گشود.
منبع: دانشنامهٔ جهان اسلام، جلد ۱۵ (خانه–خلعت)، صص ۴۳۷–۴۳۹.
