توسط متن سخنرانی استاد جلیل ضیاءپور در انجمن هنری خروس جنگی، چاپ‌شده در مجلهٔ ماهانهٔ «نبرد زندگی»، سال اول، شمارهٔ ۴، تیر ۱۳۳۴، صص ۸۳ تا ۸۵.
استاد جلیل ضیاءپور، پدر نقاشی مدرن ایران
کسی نیست که از نهضت هنری (خاصه نقاشی نو) در ایران بی‌اطلاع مانده باشد، در واقع آن هیاهو و تظاهری که نقاشی به راه انداخت و جهش و سرعت پیشرفتی که به کار برد، هیچ‌یک از هنرهای دیگر نتوانستند به کار برند. علت آن هم مباحثی است که در اطراف آن شده است ولی مسلماً این مباحث کافی نبوده و هرگز هم نخواهد بود زیرا چنانکه می‌بینیم تا صاحبان ذوق بخواهند با شیوه‌ای از هنر نو آشنایی پیدا کنند چه بسا شیوه‌های دیگری که به سرعت خودنمایی کرده و زمینه‌های تازهٔ دیگری هم فراهم شده است.
این است که در هنر یا هر چیز دیگری اول به نکاتی که کلیت دارند باید توجه داشت (تا سریع‌تر به علل و اساس تحولات و ایجاد آن بشود پی برد و بشود با شرایط زمانه همراه شد).
نیازمندی‌های نورس در حین ظهور آثار خود را به‌طور مداوم روی اعصاب و ذهن مردمان حساس‌تر وارد می‌کند و در حالت رسوخ و وسیع شدن، خود را می‌نمایاند و در این حال فقط افراد حساس‌تر به وجود آن‌ها «که در حال بُروزند و می‌خواهند حالت جوانه به خود بگیرند» زودتر از دیگران پی می‌برند، و پس از پی بردن، درصدد نمایش و روشن کردن آن‌ها برمی‌آیند.
آن موقع که رفع نیازمندی‌ها به آسانی میسر نیست و محرومیت‌ها در طی زمان بر اذهان فشار می‌آورند، عکس‌العمل شروع می‌شود «در این وقت، عمل جریان عادی ندارد» و آن موقع که به آسانی و بی هیچ انگلی می‌توانند احتیاجات را مرتفع کنند، عمل، حالت جریان عادی دارد.
نمایش نارس یا نورس این احتیاجات تقریباً محسوس و ظنی «چه به صورت عکس‌العمل و چه به صورت جریان عادی» در هر حال به‌وسیلهٔ هنرمند (که فردی سریع‌التأثر است) صورت می‌گیرد (البته هنرمندان از لحاظ سرعت انتقال ذهن و حساسیت با هم اختلاف دارند. چه بسا هنرمندانی که نسبت به هنرمندان دیگر، پیش‌رسی ذهنی و پیش‌بینی دقیق‌تری دارند و ذهنشان نیازمندی‌های در حال بُروز را «هر چند که احساس و استنباط آن‌ها درهم و پیچیده باشد» پیشاپیش همه استنباط می‌کند).
افراد حساس را به دو دستهٔ کلی می‌توان تقسیم کرد: عده‌ای صاحبان ذوق‌اند. این‌ها پیش‌رسی ذهنی و حساسیت پیش‌آمدهای کمونی را دارند ولی وسیلهٔ تظاهر آن‌ها را در اختیار و قدرت خود ندارند «چون، دنبال وسیلهٔ تظاهرات نرفته‌اند». این‌ها هنر را می‌توانند بفهمند، و به درون تخیلات هنرمندانه می‌توانند فرو بروند و می‌توانند هنرمند را بفهمند و با او هم‌داستانی کنند ولی خود فاقد قدرت تظاهرند.
عدهٔ دیگر هنرمندان‌اند. این‌ها علاوه‌بر دارا بودن تمام محسنات دستهٔ اول قادر به تظاهر احساسات و تأثرات خود به طرق مختلفهٔ شعر و شاعری و نویسندگی و نقاشی و موسیقی و حجاری و معماری و رقص می‌باشند.
وجود عکس‌العمل‌ها در هر چیز زندگانی؛ خاصه در هنر موهبت بسیار بزرگی هستند «گو اینکه این کار همراه با بی‌پا کردن‌ها و ریشه‌کن کردن‌ها است» ولی نفع مهمی در بر دارد. (عادت)، که مانند تریاک و حشیش است؛ خود انگل بزرگ پیشرفت است و اکثر مردم، معتادند؛ و روی عادت پابند چیزهایی «که مورد نظرشان است» می‌باشند: وجود همین پابندی‌ها است که آن‌ها را وامی‌دارد تا از این نفع خصوصی‌شان «غالباً به نام نفع عمومی» حفاظت کنند. حفاظت عادات، چون به منزلهٔ پیروی از اصول و فروع کهنه «که خود در اصل کهنه‌پرستی یعنی عدم توجه به نیازمندی‌های لازم است» می‌باشد، ازاین‌رو افراد حساس‌تر را «که به علت حساسیت خود هرگز به چیزی عادت نمی‌کنند و به چیزهای تازه‌تر همیشه توجه دارند» عاصی می‌کند و به ناچار به جنگ با معتادین و پیروان قراردادها وامی‌دارد.
عکس‌العمل‌ها ایجاد نمی‌شوند مگر به علت وجود تعصبات خشک در نگاهداری اصول و فروع منجمد و لایتغیر یک‌دوره‌ای به حال خود.
از میان همهٔ افراد، دسته‌ای به‌خصوص روی هنر تحقیق می‌کنند و آثار زیبا یا نازیبا را موافق با نیازمندی‌های زمان عمومی «نه زمان هنری» روی نظریات اکثریت یا اقلیت تعیین می‌کنند و به هنر اجتماعی یا انفرادی معتقد می‌شوند. نظریات اقلیت یا اکثریت دربارهٔ زیبایی، روی عادات و علایق و خاطرات و دانسته‌هایشان به وجود می‌آید. ازاین‌رو ملاک زیبایی روی نظریات مردم، به‌وسیلهٔ دستهٔ معینی «که طرفداران اکثریت یا اقلیت‌اند» زمینه‌سازی می‌شود، و اظهار نظر اشخاص روی زیبایی یا یک اثر زیبا «که باید چنین و چنان باشد یا نباشد» از اختلاف یا توافق نظر آنان به دست می‌آید، و همهٔ نوشته‌های مربوط به زیبایی از اینجا «که متغیر است» سرچشمه می‌گیرد. با این نظر، زیبایی نیز همیشه روی هنرهای عقب‌مانده که عمومیت یافته و مورد نظر اکثریت است مصداق پیدا کرده جلوه‌گری می‌کند. بنابراین، هنر نو زمانی که نو بوده و عمومیت نیافته است از نظر عمومی هرگز نمی‌تواند زیبا باشد، پس هنر نو همیشه بدون توجه به نظریات عمومی و زیباشناسان آن‌ها، کار خود را می‌کند و پیش می‌رود «چون می‌دانند که اگر حال نازیبا بوده و مورد پسند نیست، دیرتر زیبا و مورد پسند خواهد بود».
هر کس زیبایی را در هر سنی و هرگونه که تعریف و تعبیر کند درست تعریف و تعبیر کرده است، و تعریف متخصصین و یا منقدین اقلیت یا اکثریت هم به جای خود درست است، زیرا محال است تا کسی سلیقه‌اش به مرور پرورش نیابد و زیبایی‌های مختلف را ندیده و تشخیص نداده باشد و مغز خود را با نیازمندی‌های لازم زمان همراه نکرده باشد بتواند زیر بار زیبایی‌های تازه برود.
هنرمندان، علایق و عادات و خاطرات افراد را «به علت تأثیرات متقابله در زندگانی اجتماعی» در خودشان به ذخیره دارند و آن‌ها را به صورتی لازم تنظیم کرده به نمایش می‌گذارند، هرگاه افراد آن‌ها را استنباط کنند لذت می‌برند و آن‌ها را زیبا خطاب می‌کنند، پس در حقیقت، زیبایی لازم را هنرمندان ترکیب می‌کنند، و این ترکیب کردن همان ایجاد کردن است: زیرا معنی ایجاد کردن در هنر این است که، صور منتخب موضوعات خاص، به‌وسیلهٔ هنرمند، ماهرانه ترکیب شوند «در این وقت ایجاد یک زیبایی هنری شده است».
زیبایی هنری هرگز در طبیعت وجود ندارد، هنرمند مایهٔ اولیه را «هر قدر که اندک باشد» از طبیعت می‌گیرد، آن‌ها را تنظیم و ترکیب و کم و زیاد می‌کند و زیبایی دیگری «جز زیبایی طبیعی و عادی» به وجود می‌آورد.
زیبایی طبیعی هرگز قابل مقایسه با زیبایی هنری نیست زیرا زیبایی هنری مرکب و منظم و حاکی از روحیات بشر است، ازاین‌رو دارای خاصیتی فوق خاصیت و زیبایی عادی طبیعت است. و این، هنرمند است که ایجاد زیبایی می‌کند.
یک اثر هنری آن وقت جالب دقت و نظر است که فکر و نظر تا حدودی رسایی احساس روی آن اثر را داشته باشد. در این هنگام، بیننده یا شنوندهٔ متفکر به شدت مجذوب فهمیدن یا احساس کردن می‌شود، و چون فکر و احساسش تا حدودی به مطلب راه می‌یابد کنجکاو دریافت سایر قسمت‌ها می‌شود. شک نیست که در حین کنجکاوی، در هر یافته یا یافتنی‌ای احساس لذت می‌کند. وقتی به جایی رسید که غالب قسمت‌های احساس‌کردنی برای او قابل احساس شدند در این هنگام یافته‌ها با لذت می‌شوند.
این لذت‌های یافته از روی کنجکاوی هرچند نسبت به لذت‌های بی‌زحمت به دست آمده دوامش بیشتر است ولی شک نیست که دوام خود آن در برابر لذت‌های یافته نشده یا لذت‌هایی که در شرف به دست آمدند ارزشی ندارند، و زیبایی پرارزش‌تر همیشه در آن اثری موجود است که حس کنجکاوی، نظر و فکر همه از حیطهٔ ادراک آن به دور باشند و فقط در مرحلهٔ احساس میخکوب گردند (و باید دانست که برای استفاده از لذت زیبایی مرحلهٔ احساسی آن همیشه بیشتر از مرحلهٔ ادراکی آن است، زیرا هر زیبایی که به مرحلهٔ ادراک رسید به همین علت کم‌کم عادی و معمولی می‌شود) و توضیح جامع در مورد احساس عالی‌ترین زیبایی در یک اثر هنری این است که بگوییم: آن اثری دارای عالی‌ترین زیبایی است که درک مقصود از آن به آسانی میسر نشود و آنچه استنباط می‌شود از روی احساس، جالب در عین حال در ذهن، فرار و لغزنده باشد (به طوری که نشود مفهوم را با قالب‌ها و شکل‌هایی که در ذهن به ذخیره هستند «و همیشه همه چیز با آن‌ها قیاس می‌شود» تطابق داد و به شکل و تجسم صریح درآورد).
