توسط متن سخنرانی استاد جلیل ضیاءپور در انجمن هنری خروس جنگی، چاپ‌شده در مجلهٔ «اندیشه و هنر»، سال دوم، شمارهٔ ۷، مرداد ۱۳۳۴، صص ۴۶۱ تا ۴۶۷.
استاد جلیل ضیاءپور؛ «امید»؛ ۱۳۶۸؛ رنگ‌روغن؛ ۱۰۰×۱۳۵ سانتی‌متر
بحران جنگ جهانی اول، کار خود را کرد و آن دل و دماغ و حوصلهٔ آهسته برو آهسته بیا را به‌کلی از میان برد. قواعد هنری لایزال در هم شکست و اصطلاح «آن سبو بشکست و آن پیمانه ریخت» حسابی مصداق پیدا کرد. بیان واقع خالی از تصنع و نزاکت تنها وسیلهٔ فرونشاندن عطش کشندهٔ گویندگانی شد که احساس تند آنان نمی‌توانست زیر بار یک مشت مقررات هنری فرتوت و گرگرفته برود. آزادی بیان (اینکه هر چه دل می‌خواهد باید گفته شود) عصیانی را بر علیه گذشته به وجود آورد.
دادائیسم، که پیش‌آهنگ و پی‌گذار قطعی شیوهٔ نو ادبی (یا به اصطلاح عوام «بی‌ادبی») بود، مشعل فروزان پیشروی را برای روشن کردن دنیای وسیع درون (یا درون‌بینی) به دست گرفت و بدین‌طریق مکتب عالی سوررآلیسم را (که مفهوم هنر فوق حقیقت را دارد) پادار کرد. به هیچ قاعده و قانونی، و به هیچ صغرا و کبرایی، و در اصل به هیچ نتیجه‌ای نیندیشید، زیرا سوررآلیست، به دو موضوع مهم توجه داشت و دانست که باید لاعلاج آن‌ها را دنبال کند: یکی اینکه، در همه حال قید و محدودیت گفتار، و اجبار توجه به قوانین و فرامین هنری و طرفداران آن‌ها جان را به لب و کارد را به استخوان رسانیده بود و باعث هزاران فریاد و ضجه‌ها و عصیان‌ها شده بود و ازاین‌رو نمی‌خواست هرگز گوشش بدهکار قراردادها باشد؛ دیگر اینکه، فکر تازهٔ فرویدیسم او را به زندگانی وسیع درونی متوجه کرد و به او فهمانده بود که چه ذخایری در ضمیر نابخودش وجود دارد، و چه سرمایه‌ای از عالی‌ترین و عمیق‌ترین مضامین در او نهفته است.
سوررآلیست بدین‌طریق فهمیده بود که چه ضجه‌های توسری‌خورده و چه محرومیت‌ها که به مرور به صورت اژدهاهای عجیب و غریب و دم به تو کرده و مسموم در درون او نهفته و عجیب میل تظاهر دارد، ولی قیود و کنترل‌های اخلاقی یا انضباط‌های مصلحتی لازم، آن‌ها را مهار کرده، ازاین‌رو فقط به صورت التهابی ظاهری در وجود سوررآلیست‌ها متظاهر نموده است، و آن‌ها را یکپارچه آتش، یکپارچه عصیان، یک دیوانهٔ زنجیری، یک موجود تند و تیز و برنده که سوهان قیود آن‌ها را کند نمود، بار آورده است.
این است که یک سوررآلیست، آزادی بیان و تظاهر مالیخولیاهای متراکم را اولین وسیلهٔ نجات خود دانست. آزادی نامحدود. آزادی نامحدود برای او مانند هوایی است که باید استنشاق کند تا زنده بماند. در این آزادی نامحدود فقط می‌توانست زندگانی کند و می‌توانست آرامش خاطر بیابد. می‌توانست همهٔ گفتنی‌ها را بدون قید داشتن بگوید. بگوید که چه رنج‌هایی را در خود ذخیره کرده و چرا باید ذخیره کرده باشد. لزوم به دست آوردن این آزادی چیزی نبود که برای سوررآلیست مجال تعقل و توجه به لزوم یا عدم لزوم آن باقی گذاشته باشد تا مضامین را طبق یک قاعدهٔ هنری سبک سنگین و بد و خوب کند. او به‌طور غریزی لزوم این آزادی را مانند لزوم آب و هوا حس می‌کرد. مانند گرسنه‌ای بی آنکه به گرسنگی خود بیندیشد لزوم غذا را در خود حس می‌کند، سوررآلیست هم، این احتیاج آزادی بیان را حس می‌کرد. سوررآلیست، برای رفع این نیازمندی و به دست آوردن این حق زندگانی، هرگز در برابر مسخرگی‌های مردم (که او را نمی‌فهمیدند) زبونی نشان نمی‌داد. مسخره را با مسخره و جدی را به جدی پاسخ می‌داد، و در اصل، مسخره و جدی، هر دو برای او یکی بود. زیرا او فهمیده بود و می‌دانست که تظاهر عقده‌ها، در هر محیطی و در هر زمان به صورتی است؛ و هر گونه که اقتضا کند و هر گونه که بخواهد تظاهر می‌کند و حقیقت چگونگی وجود خود را (چه در لباس جدی و چه مسخره) می‌نمایاند و او کاری به مسخره یا جدی بودن مطلب نداشت.
او تظاهر آن‌ها را به هر صورتی که شده و ایجاب می‌کرد، می‌خواست.
دادائیسم خرابکاری عالی بود. به عالی‌ترین وجهی بیدارباش داد و مانند قهرمان اساطیری، می‌زد و می‌انگیخت و می‌سوخت. دادائیسم همچنان ادامه داد و از این کار این نظر را نداشت که نتیجهٔ مثبت و زودرسی را به دست بیاورد (او در اصل به این نمی‌اندیشید). او نمی‌خواست کار را به جایی بکشاند که بت‌پرستان ادبی از او تعریف کنند. او نمی‌خواست که به اجبار و روی تبلیغات برای خود طرفدارانی جمع‌آوری نماید، بلکه می‌خواست راه آزادی بیان، راه رسایی به بیرون از محدودیت‌ها را باز کند (و این، بدون خرابکاری هرگز مقدور نبود «زیرا تا خراب نشود آباد نمی‌شود»).
دادائیست‌ها، این دیوانگان مقدس و شجاع، این پیشوایان نهضت دنیای هنر (که در گوشهٔ میخانه‌ای بنای نهضت خود را گذاشتند) بالاخره موفق شدند، زیرا دنبالهٔ اقدامات به اصطلاح خرابکارانهٔ آن‌ها را، سوررآلیست‌ها گرفتند. (این خود بزرگ‌ترین پیشرفت بود.)
همه جور دربارهٔ آن‌ها قضاوت شد. ولی چه عیبی داشت؟ مگر همهٔ هنرمندان پیشرو جهان، ازنظر مردم در اصل دیوانگان و منحرفینی بیش نبوده‌اند؟ همیشه این‌طور بود. تریستان تزارا هم یکی از آن‌ها، برتون هم یکی دیگر، پیکاسو، دالی، تانگی هم، یکی چون دیگرها.
نحوهٔ فکر دنیای نو ادب، یا به اصطلاح مردم، بی‌ادبی دادائیسم، قبلاً زمینه‌ای داشت، ولی مشعل‌داری می‌بایست که پیش‌طلایه باشد با پی بردن به دنیای عجیب درون و مضامین سرخورده و تظاهر خفهٔ آن دنیای وسیع، افکار هنرمندان را از واقعیت‌های ظاهری دنیای خارج به درون و واقعیت‌های بکر و دست‌نخوردهٔ باطن (که ذخایری از دنیای خارج بود) معطوف کرد.
نقاشان به همراه این نحوهٔ فکر به تظاهر مضامین خفه‌شدهٔ خود پرداختند. مالیخولیاها را که سرپوش قیود مانع تظاهر آن‌ها بود، آزاد گذاردند، به آن‌ها جان دادند و باعث زندگانی آن‌ها شدند و بدین‌وسیله داستان‌های زنجیری را بازگو کردند.
همهٔ دادائیست‌ها و سوررآلیست‌ها (چه نقاشان و چه نویسندگان و هنرپیشگان) مانند شاگردمکتبی‌ها، یا زندانیان که مدت‌ها در قید اسارت بوده باشند، به هجوم و به هر صورت (هر کس هر چه توانست و هر گونه که می‌شد) تظاهری نمود. (من این‌ها را تظاهرات مقدس نام می‌گذارم، اعمال آزادی‌بخش هنر از زنجیر اسارت قوانین تصنعی و نزاکت‌ها نام می‌نهم و به آن‌ها که چنین شجاعتی نشان داده‌اند همیشه درود می‌فرستم و اعمالشان را تقدیس می‌کنم.)
این‌ها مورد بغض و حسد و اتهام قرار گرفتند، ولی این شجاعان و قهرمانان میدان هنر، آن‌هایی نبودند که فرسودگی و آهستگی و خستگی بپذیرند. دادائیسم و به دنبال آن، سوررآلیسم و سپس سوپرنتورالیسم، مانند دوندگان ماراتن، مشعل پیروزی را دست به دست هم دادند.
سوررآلیست هنوز پس از به دست آوردن آزادی لازم نمی‌توانست خودش را در کفهٔ یک کنترل لازمی برای هنر بگذارد و توجه داشته باشد که مضامین لازم باطن را فقط، برای تظاهر بپذیرد، زیرا در این زمان همه چیز برای او لازم به تظاهر به نظر می‌رسید. این‌ها بار گرانی بود و تحمل بردباری آن‌ها را نداشت. برای سبکباری خود، به تظاهر و خروج همهٔ آن‌ها بدون نظم و ترتیب هم شده، نیازمند و ناچار بود.
(و بالاخره چون مفهوم هنر این نیست که همهٔ مضامین را «آن‌ها را که قابل تظاهر نیستند» قابل تظاهر دانست)، همین‌که التهابات پیشروان نهضت نو، به اندازهٔ کافی تسکین یافت، جانشینان سوررآلیست‌ها یعنی سوپرنتورالیست‌ها به زیبایی ازنظر خود و انتخاب احسن در مضامین اندیشیدند. این دستهٔ اخیر، که به دنبال سوررآلیست‌ها معتقد بودند که واقعیت و طبیعت درون را ظاهر می‌سازند، با توجه محدودی به قوانین گذشته و انتخاب مضامین ضمیر باطن، خود را سوپرنتورالیست (یعنی کسی که با طبیعت برتر و عالی‌تر، که همان طبیعت درون و ضمیر نابخودی است) نامیدند. بدیهی است که سوپرنتورالیست‌ها اشکال مأنوس را فرو نگذاشته بودند. این‌ها آزادی بیان می‌خواستند و موفق شده بودند. و برای گویایی خود به تظاهر همه چیز (هر شکل مأنوسی) دست برده بودند، ولی چه بسا مضامینی که وجود داشت و شکل علی‌الظاهر مأنوسی نداشتند. به‌ناچار می‌بایست به شکل‌هایی پناه برد که مأنوس هستند. ازاین‌رو سوبژکتیویست‌ها (که درون‌بینی را به افراط و در حقیقت چنانکه باید توجه داشته) به اشکال غیرمأنوس (غیرمأنوس ازنظر مردم عادی) دست بردند. به این هنرمندان اولترامدرنیست هم می‌گویند.
در این همه گیرودار نتیجه این شد که هنرمندان، موفق شدند قید و بست و نمایش اشکال مأنوس به چشم و ذهن را (که برای بیان مقاصد، ناکافی بوده‌اند) به‌کلی از میان بردارند و آزادانه به تظاهر مضامین لازم ضمیر نابخود بپردازند.
باید اقرار کرد که: توقف هنر، مرگ هنر و قاتلین هنر، پرستندگان هنر کهنه‌اند.
